nieuwskoloniale roofkunst

Musea staan achter advies teruggave koloniale roofkunst aan landen van herkomst – maar niet iedereen is het daarmee eens

Het Nationaal Museum voor Wereldculturen (NMVW) en het Rijksmuseum staan achter het advies van de commissie-Gonçalves dat roofkunst door Nederland moet worden teruggegeven. NMVW-directeur Stijn Schoonderwoerd ziet het advies als een grote stap vooruit. PVV-Kamerlid Martin Bosma bekritiseert de voorstellen.

Dit stenen beeld van hindoegod Ganesha is afkomstig uit een tempel in Oost-Java. Beeld Collectie Wereldculturen

Volgens Schoonderwoerd is teruggave van objecten onderdeel van een breder ‘herstel van onrecht’. Tot het NMVW behoren onder meer het Tropenmuseum (Amsterdam), Afrika Museum (Berg en Dal) en Museum Volkenkunde (Leiden). Deze musea beheren ruim 270 duizend objecten met een koloniale achtergrond, allemaal eigendom van de Nederlandse staat. Schoonderwoerd hoopt dat het kabinet het advies overneemt. ‘Ik verschuil me niet achter de staat, maar iedereen moet zijn eigen rol oppakken.’

Ook het Rijksmuseum is blij met het ­advies. Bewustwording over de koloniale geschiedenis ligt volgens hoofd geschiedenis Valika Smeulders aan het rapport ten grondslag. Smeulders is mede-opstelster. ‘Omdat we anders naar geschiedenis kijken, kijken we ook anders naar de collectie. Daarom voelen we ons wat on­gemakkelijk met die objecten.’

Geen verzoeken tot teruggave

Het Rijksmuseum heeft vierduizend objecten met een koloniale achtergrond. Toch zijn er in de afgelopen ­jaren geen verzoeken om teruggave ­binnengekomen. ‘Het is ingewikkeld om een object terug te vragen, want waar moet je als land nu aankloppen?’ Collega-museum NMVW toonde zich vorig jaar al bereid roofkunst zonder voorwaarden terug te sturen. Maar ook de koepel kreeg van geen enkel land een claim. Schoonderwoerd: ‘Internationale samenwerking en gemeenschappelijk onderzoek is voor hen vaak belangrijker.’

De adviescommissie stelt dat ook objecten die niet geroofd zijn, door landen geclaimd moeten kunnen worden. NMVW-directeur Schoonderwoerd kan zich daar goed in vinden. ‘Wij bezitten objecten waarvan het culturele of religieuze belang in het herkomstland groter is dan in Nederland.’ Volgens Schoonderwoerd hoort het bij een gelijkwaardige relatie om zulke objecten dan terug te geven. Maar als het geen roofkunst is, zou je daar wel voorwaarden aan kunnen verbinden. ‘In Nederland willen we kunst in perfecte klimaatomstandigheden conserveren, maar niet in alle landen gebeurt dat op dezelfde wijze. Je wilt niet koloniaal zeggen: wij vertellen hoe jullie je kunst moeten conserveren.’

Glibberig terrein

Pieter ter Keurs, hoogleraar Musea, Collecties en Samenleving aan de Universiteit Leiden, zet vraagtekens bij het restitueren van erfgoed dat is geschonken. Volgens de commissie zou dat ook in aanmerking moeten komen voor teruggave als het van grote culturele waarde is voor een land. ‘Dat is glibberig terrein. Nederland vindt het ook fijn om kunst uit de Gouden Eeuw terug te krijgen, maar dan is het einde zoek. In vredesnaam, doe het restitueren langzaam en goed doordacht.’

De hoogleraar is niet bang dat de musea niets meer overhouden. Van de duizenden voorwerpen uit voormalige koloniën zijn er volgens Ter Keurs hooguit een paar honderd die daadwerkelijk terug zouden moeten. ‘En dan zit mijn schatting nog aan de hoge kant. Er moet immers ook een vraag zijn vanuit de koloniën. Het is een neokoloniaal standpunt om te zeggen: ‘Het is erfgoed, dus het moet terug’. Wij zijn niet degenen die dat moeten bepalen, dat is de ander. Ik ken veel Indonesische collega’s die zeggen: houd het erfgoed alsjeblieft.’

‘Weg met ons-ideologie’

Volgens PVV-Kamerlid Bosma begeeft de commissie zich op glad ijs door juridische standaarden overboord te zetten en te vervangen door ‘ethiek’. Bosma: ‘Dat wordt verder niet gedefinieerd. Als er sprake is van ‘roofkunst’, dan moet dat wel bewezen worden. De voorbeelden van de commissie doen dat niet.’ Volgens Bosma maakt het advies deel uit van een ‘weg met ons-ideologie’. ‘Het zijn altijd de Nederlandse cultuuruitingen die worden aangepakt: Zwarte Piet, Gouden Eeuw en de VOC.’

Lees ook

‘Het gaat hier over onrecht en onderdrukking, dan moet je principieel stelling nemen’
Jurist Lilian Gonçalves-Ho Kang You aarzelde geen seconde toen ze werd gevraagd om de commissie naar koloniaal roofgoed te leiden. ‘De eenvoud van dit standpunt heeft ook het grote voordeel dat het duidelijkheid schept.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden