Murw makende gruwelijkheden op Haïti

In 1791 was de kolonie Saint Dominique, gelegen op het westelijk deel van het eiland Hispanolia - door de oorspronkelijke bevolking Haïti genoemd - het rijkste en meest produktieve overzeese Franse gebiedsdeel....

HANS BOUMAN

Met deze constatering opent Madison Smartt Bell zijn achtste, meest ambitieuze boek, All Souls' Rising, een omvangrijke historische roman met de beruchte Haïtiaanse slavenopstand als onderwerp. In zijn inleidende hoofdstuk schetst hij de contouren van de toenmalige Haïtiaanse samenleving, en maakt hij duidelijk hoe de Franse Revolutie van 1789, die de tegenstellingen tussen de bevolkingsgroepen verhevigde, zou leiden tot een twaalf jaar durende burgeroorlog.

De Haïtiaanse maatschappij was anno 1791 ongelooflijk gecompliceerd. Naast de veelal afwezige, maar machtige grand blancs waren er de westerse avonturiers, handelaren en gevluchte misdadigers, de petit blancs, die niets van de landeigenaren moesten hebben. Dan waren er de kleurlingen, de mulatten, die naar de teint van hun huid in niet minder dan 64 sociale groepen waren onderverdeeld: hoe lichter de huid, hoe hoger de sociale status. De mulatten dankten hun bestaan aan het feit dat er nooit blanke vrouwen naar Haïti waren geëmigreerd.

Ten slotte was er de overgrote meerderheid van bijna een half miljoen zwarte slaven. Om hun aantal op peil te houden - het aantal geboorten bleef sterk achter bij de sterfgevallen - moesten jaarlijks twintigduizend lotgenoten uit Afrika worden aangevoerd. De slaven behoorden tot twaalf verschillende stammen met elk een eigen taal.

Tussen de uiteenlopende bevolkingsgroepen was sprake van sterke animositeit tot vurige haat. Toen het nieuws van de Franse Revolutie en La Fayettes principes van de Rechten van de Mens en de Burger tot de kolonie begonnen door te dringen, betekende dat de lont in een kruitvat.

De burgeroorlog was van een weerzinwekkende gruwelijkheid en wreedheid, die Bell tot in de meest ijzingwekkende details beschrijft. De eerste zin - de lezer heeft inmiddels een inleiding en een proloog achter de rug - zet de toon: 'Je kon het niet echt een kruisiging noemen, dacht dokter Hébert, want het was niet echt een kruis.' Wat deze Franse arts ziet, is een zwarte vrouw die met spijkers aan een paal is genageld. Ze moet er al uren hangen, maar leeft nog. De nageboorte van haar ongetwijfeld afgeslachte baby hangt uit haar lichaam.

Bell beschrijft de gruwelijkheden dermate in extenso dat je er als lezer, na een aantal malen te zijn geschokt, uiteindelijk murw van wordt. Dat zal de bedoeling zijn geweest. Op die manier maakt hij op micro-niveau voelbaar wat in alle oorlogen en revoluties op macro-niveau gebeurt: je zinnen stompen af, wreedheid wordt een vertrouwd gegeven, onverschilligheid regeert.

Zover is het nog niet bij de scène waarin de krankzinnige chaos van allianties en vijandschappen wordt samengevat. Daar lees je hoe een grand blanc gevangen is genomen door een mulat, een onecht kind van hem. De man probeert zijn leven te redden door de bloedverwantschap te benadrukken: 'Ik heb je een opleiding gegeven, naar Parijs gestuurd, kosten noch moeite gespaard. Ik heb je land gegeven en je eigen slaven. Ik ben je vader.' Waarop de zoon reageert: 'Als dat waar is, heb je me ook een negerin als moeder gegeven', waarna hij zijn vader levend vilt.

De vele gebeurtenissen in deze panoramische roman worden, voornamelijk beschreven door de al genoemde arts Antoine Hébert. Hij is op zoek naar zijn zuster, de echtgenote van een plantage-eigenaar die onlangs is overleden. Op zijn tocht ontmoet hij onder anderen koningsgezinde soldaten, een halfbloed prostituée (uit hun relatie wordt een kind geboren), en de curieuze Claudine Arnaud, echtgenote van een wreedaardige slaveneigenaar. Zij weet zichzelf en haar man het leven te redden door haar vinger af te hakken en met ring en al aan haar aanvaller aan te bieden.

De hoogleraar Madison Smartt Bell heeft met All Souls' Rising een kleurrijk, meeslepend en uitstekend gedocumenteerd boek geschreven. De roman wordt afgesloten met een chronologie van historische gebeurtenissen en een verklarende woordenlijst. Er zijn momenten dat al die documentatie zich tegen de lezer dreigt te keren, dat personages en gebeurtenissen meer geschapen lijken om de historische werkelijkheid er aan op te hangen dan dat ze op zichzelf overtuigen. Maar dat zijn kleine bezwaren bij zo'n groot boek.

Madison Smartt Bell: All Souls' Rising. Granta Books, import Penguin Nederland, ¿ 49,60.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden