Mondialisering

Multinationals zijn de nieuwe kolonisator van Afrika

Investeringen in de landbouw worden beschouwd als een van de belangrijkste aanjagers van de economie in Afrika. Maar voor de boeren pakt het vaak slecht uit.

Aankondiging van EcoEnergy van haar suikerrietplantage in Tanzania. Beeld null
Aankondiging van EcoEnergy van haar suikerrietplantage in Tanzania.

De suikerrietplantage die het Zweedse bedrijf EcoEnergy in Tanzania wil aanleggen voor de productie van biobrandstof geldt als een schoolvoorbeeld van agrarische ontwikkeling. De 20 duizend hectare grote plantage in het district Bagamoyo zou 40 miljoen euro per jaar in de lokale economie pompen en zo banen en groei creëren. Een opsteker voor een arm land als Tanzania en een geschenk voor de lokale bevolking.

Maar de lokale bevolking ervaart dat anders. Voor de aanleg van de plantage op de grond die de overheid voor 99 jaar in concessie heeft uitgegeven, moeten dertienhonderd kleine boeren wijken. Zij kregen geld of een ander stuk land aangeboden, de keuze om te blijven was er niet. Volgens de non-profitorganisatie Action-Aid, die de transactie onderzocht, is er sprake van ordinaire landroof. De bewoners zijn niet of onvoldoende vooraf geïnformeerd en de beloofde compensatie verloopt niet zoals het hoort.

Investeringen in de landbouwsector worden beschouwd als een van de belangrijkste aanjagers van de economie in Afrika. In de meeste landen heeft de vruchtbare grond veel meer potentie dan wat de honderdduizenden keuterboertjes ervanaf halen. Afrikaanse landen en een aantal rijke landen hebben daarom de handen ineengeslagen om in te zetten op grootschalige landbouw. In 2012 werd op de G8 in Camp David onder leiding van de Amerikaanse president Obama de New Alliance for Food Security and Nutrition opgezet, met als doel vijftig miljoen mensen in Afrika uit de armoede te halen.

Landbouwpaden

Ook de Europese Unie sloot zich later aan, met een bijdrage van 1,2 miljard euro. Inmiddels doen tien Afrikaanse landen mee en hebben 180 Afrikaanse en internationale voedselbedrijven toegezegd gezamenlijk 8 miljard dollar (7,2 miljard euro) te investeren . Hiervan is inmiddels 1,1 miljard besteed, waarmee al 37 duizend banen zijn gecreëerd, zo blijkt uit de laatste evaluatie van de New Alliance over 2013. De zogeheten agricultural growth corridors, landbouwpaden voor grootschalige landbouw, beslaan honderdduizenden hectares grond.

Maar ondertussen nemen de zorgen toe over de macht die de grote voedselbedrijven krijgen toebedeeld. Afrika wordt opnieuw gekoloniseerd, maar nu door multinationals, zo klinkt de steeds luider klinkende kritiek. 'De verwachtingen van de private sector zijn zo hoog gespannen dat zowel overheden als donoren blind lijken voor de keerzijde', constateert Elias Mtinda van ActionAid Tanzania tijdens een bezoek aan Nederland.

Volgens de organisatie zijn sinds 2000 meer dan zestienhonderd grootschalige landafspraken geteld die meer dan 60 miljoen hectare beslaan, een gebied groter dan Duitsland. Bewoners worden bij de meeste contracten niet of nauwelijks geïnformeerd; inspraak in de onderhandelingen hebben ze niet. Bovendien worden ze volgens Mtinda verplaatst naar slechtere grond, waar ze worden gedwongen tot contractteelt. Of ze verwaarlozen hun eigen land om te werken op de plantages.'

'Wij zijn niet tegen private investeringen', zegt Mtinda. Maar er moeten betere mechanismen komen om de lokale bevolking vanaf het begin te betrekken bij de plannen, zodat zij voldoende kan profiteren. In veel gevallen en zeker ook bij de investeringen van de New Alliance worden landrechten niet gerespecteerd, zegt ook Ruerd Ruben, hoofdonderzoeker Voedselzekerheid en impactanalyses aan landbouwuniversiteit Wageningen.

Groene revolutie

Volgens Ruben is schaalvergroting in de Afrikaanse landbouw nodig 'voor de aanleg van wegen en de verwerking, opslag en distributie van gewassen om hoogwaardige productie te kunnen realiseren. Kleinschalige boerenbedrijven van minder dan een hectare zijn, net als in Europa, in Afrika gedoemd te verdwijnen.'

Momenteel komt nog 80 procent van de Afrikaanse voedselproductie van kleine boeren. Ruben twijfelt echter of de gewenste grootschaligheid van bovenaf moet worden opgelegd middels aanleg van plantages door grote multinationals of dat het beter is boeren te organiseren om samen de productie op te schroeven en te verbeteren en te leveren aan diezelfde multinationals. Unilever zou dat in Kenia met zijn theeplantages in Kenia al hebben gedaan. De boeren profiteren dan wel van de kennis en de toegang tot de logistieke ketens van grote multinationals of zadenleveranciers, waardoor ze de kwaliteit van hun productie kunnen verbeteren en afzetzekerheid hebben.

'Het oorspronkelijke idee was de groene revolutie van Azië naar Afrika te brengen', zegt Ruben. 'Maar het is een heel ander continent, waar andere gewassen gedijen en zich andere problemen voordoen.' Zo zijn landrechten in landen als Vietnam en Zuid-Korea al beter vastgelegd dan in Afrika. Vanwege de bevolkingsdichtheid in Azië is de aanleg van een weg bijvoorbeeld sneller terugverdiend. De landbouw in Afrika is lang verwaarloosd en door de verstedelijking zijn er steeds minder jongeren die heil zien in een boerenbestaan. Zo dreigt de cacaoproductie wereldwijd al gevaar te lopen zonder ingrijpen van de chocolade-industrie.

Volgens ActionAid moeten donoren en overheden kritischer kijken naar investeringen van grote voedselbedrijven en eisen stellen waardoor kleine bedrijven worden meegetrokken in de vaart der volkeren. In praktijk werkt het nu averechts. Uit het kritische rapport over EcoEnergy blijkt dat de boeren worden gedwongen een lening aan te gaan van 16 duizend dollar om met een landbouwperceel mee te doen aan de levering van suikerriet aan het Zweedse bedrijf. Dat is dertig keer het minimumjaarinkomen in Tanzania. Het kost de boeren naar schatting zeven jaar om winst te gaan maken. Ondertussen hebben ze hogere kosten omdat ze meer moeten betalen voor voedsel en een dak boven hun hoofd dan toen ze nog zelfvoorzienend waren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden