Reportage Hoorzitting Tweede Kamer

Multinationals leggen nog één keer uit waarom ze geen belasting betalen, tot irritatie van Kamerleden

De Tweede Kamer riep deze week een aantal topbestuurders van multinationals op het matje vanwege hun gebrekkige belastingmoraal. Die lieten zich niet zonder slag of stoot wegzetten als belastingontduikers. ‘Jullie maken de wetten, niet wij. Alles wat wij doen valt binnen de internationale regels.’

Alan McLean (Shell), Raymond de la Court (AkzoNobel), Arnold Merkies (Tax Justice Nederland), Jeroen Lammers (VNO-NCW) en Hans de Jong (Philips) (vlnr) woensdagmiddag tijdens de hoorzitting in de Tweede Kamer. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

‘Ik moet de eerste multinational in Nederland nog tegenkomen die zegt: ‘Ik leef in een belastingparadijs’’, zei  Paul Sleurink, belastingadviseur van Shell woensdag in de Tweede Kamer. Dit is dezelfde man die vorig jaar op een symposium nog erkende dat Nederlandse multinationals in Nederland nauwelijks belasting betalen. ‘En waar dat wel gebeurt, moet de bedrijfsfiscalist terug naar school’, voegde Sleurink daar destijds als geintje aan toe.

Wilt u dit artikel liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie.

De discrepantie tussen de twee uitspraken is waarschijnlijk terug te voeren op een verandering van omgeving. Tegenover een zaal vol advocaten en belastingadviseurs die hun brood verdienen met het fiscaal uit de wind houden van multinationals kon hij vorig jaar nog grappen maken over belastingontwijking, maar tegenover een tribunaal fronsende Tweede Kamerleden is dat een stuk lastiger.

Woensdagmiddag heeft Paul Sleurink, fiscalist bij advocatenkantoor De Brauw Blackstone en belastingadviseur van Shell, wat uit te leggen aan Haagse politici. De financiële woordvoerders in de Tweede Kamer houden een hoorzitting over belastingontwijking door multinationals en Sleurink is – met dank aan zijn gebbetje op het Amsterdamse symposium vorig jaar – een van de kroongetuigen. 

Aanleiding voor de parlementaire ondervraging is de onthulling van Trouw (van alweer een half jaar geleden) dat Neerlands’ grootste multinational geen euro winstbelasting afdraagt aan de schatkist. Shell draaide in eerste instantie om de hete brij heen, maar heeft nu toch kleur bekend. Vorige week gaven de president-directeur van Shell Nederland, Marjan van Loon, en haar fiscale rechterhand Alan McLean in Elsevier toe dat het olieconcern al jaren geen vennootschapsbelasting betaalt in Nederland. Dit terwijl de Nederlandse activiteiten van Shell elk jaar minimaal een miljard euro winst opleveren.

Ook Philips betaalt niks

Tijdens de hoorzitting onthult de president van Philips, Hans de Jong, dat ook het elektronicaconcern geen vennootschapsbelasting betaalt in Nederland. Philips kan net als Shell zijn belastbare winst op papier tot nul reduceren dankzij de riante fiscale aftrekmogelijkheden. Philips verwacht in 2021 pas weer winstbelasting te betalen, aldus De Jong. 

AkzoNobel wil ‘uit concurrentieoverwegingen’ geen uitsluitsel geven over de al dan niet betaalde belasting, maar betaalt vermoedelijk ook niks. Akzo Benelux-directeur Raymond de la Court: ‘Onze omzet in Nederland is relatief klein en bedraagt slechts 3 procent van onze totale concernomzet. In Nederland kunnen we verliezen uit het verleden aftrekken van de winstbelasting en ook hoofdkantoorkosten en rentekosten zijn hier aftrekbaar. Dit is geheel in lijn met internationale regelgeving.’

Het is allemaal mogelijk dankzij de zeer coulante belastingwetgeving voor multinationals. Nederlandse kabinetten hebben de afgelopen decennia met instemming van de Tweede Kamer een fiscale gatenkaas gefabriceerd om het ‘vestigingsklimaat’ voor internationale bedrijven te veraangenamen. Multinationals als Shell kunnen op hun Nederlandse belastingaangifte zo veel aftrekposten opvoeren dat de officiële vennootschapsbelasting van 25 procent voor hen in de praktijk een wassen neus is.

De essentie van de belastingontwijking door multinationals is geschuif met geld tussen vestigingen in verschillende landen. Een multinational heeft veel mogelijkheden om kosten en baten boekhoudkundig gezien zo gunstig mogelijk over zijn vestigingslanden te verdelen. De kosten worden dan opgevoerd in een land met riante fiscale aftrekmogelijkheden zoals Nederland, terwijl de baten (winst) geboekt worden bij dochtermaatschappijen in belastingparadijzen. Dochter- en moederbedrijven verstrekken bijvoorbeeld op grote schaal leningen en licenties aan elkaar om de winst in het ene land te drukken en vervolgens de (soms fictieve) rente en royalty’s van de belasting af te kunnen trekken in een ander land.

Chantagetechnieken

McLean wrijft de Kamerleden onder de neus dat Shell en de andere multinationals geheel binnen de wet opereren: ‘U vraagt mij of het moreel te verantwoorden is dat Shell geen belasting betaalt in Nederland. Maar het is de wet die bepaalt hoeveel belasting een bedrijf betaalt, niet de moraal. Die wetten hebben jullie als volksvertegenwoordigers zelf gemaakt. Als het Nederlandse publiek niet accepteert dat de uitkomst van die wetten is dat bedrijven als Shell geen belasting betalen, wiens verantwoordelijkheid is dat dan? Als jullie de wet op dit punt willen wijzigen, zullen de mensen die jullie vertegenwoordigen daarvan de consequenties moeten aanvaarden’. Consequenties in de vorm van banenverlies, bedoelt hij waarschijnlijk.

De Kamerleden zijn zichtbaar niet onder de indruk. Na alle belastingontwijkings- en ontduikingsschandalen van de laatste jaren lijkt de Tweede Kamer minder vatbaar geworden voor dit soort chantagetactieken. Denk-Kamerlid Farid Azarkan: ‘VNO-NCW benadrukt heel erg wat multinationals betekenen voor Nederland. Vindt u daarom dat u recht heeft op een speciale behandeling? Het midden- en kleinbedrijf betaalt wel zijn faire deel aan belasting en schept meer werkgelegenheid dan multinationals.’ Aukje de Vries (VVD): ‘Burgers en mkb’ers krijgen al snel problemen als ze geen belasting betalen. Hoe legt u de medewerker die broodjes smeert in uw bedrijfskantine uit dat u geen belasting betaalt?’

Bart Snels (GroenLinks) heeft onlangs samen met Henk Nijboer van de PvdA een wetsvoorstel ingediend om de riante belastingaftrek van multinationals te beperken. ‘Tegen ons is altijd gezegd: hoofdkantoren van multinationals zijn ontzettend belangrijk, want die leveren veel belastingkomsten op. Nu blijkt die belasting helemaal niet betaald te worden. Ik krijg dus steeds meer twijfels over het belang van hoofdkantoren voor Nederland. Ondertussen profiteren multinationals van gratis faciliteiten (goede infrastructuur en hoger onderwijs) die door anderen worden betaald.’ Edgar Mulder, PVV: ‘Elke euro belasting die grote bedrijven níet betalen moeten anderen, onder wie de burgers, in plaats daarvan wél betalen.’

Belasting ontwijken doe je zo...

Misschien wel de meest omstreden route om de winstbelasting in Nederland te verlagen zijn de ‘verrekenbare verliezen’. Hoogleraar fiscaal concernrecht Jan van de Streek wijst de Kamerleden erop dat de Nederlandse wetgeving op dit punt merkwaardig asymmetrisch is, tot groot voordeel van multinationals. Multinationals met een hoofdkantoor in Nederland hoeven in Nederland geen belasting te betalen over de winst die hun buitenlandse dochterbedrijven maken. De Belastingdienst gaat er namelijk vanuit dat die winsten al in het buitenland worden belast. Als Nederland daar dan ook nog eens belasting over zou heffen, zou het bedrijf twee keer belasting moeten betalen over dezelfde winst. Nederland controleert niet of dat buitenlandse dochterbedrijf werkelijk winstbelasting afdraagt in het vestigingsland. In veel gevallen gebeurt dat niet en betaalt de multinational met dank aan die Nederlandse ‘deelnemingsvrijstelling’ nergens belasting over de winst van het buitenlandse dochterbedrijf.

Vreemd genoeg zijn de verliezen van buitenlandse dochterbedrijven wél aftrekbaar in Nederland. Vooral Shell profiteert daar enorm van. Dat kan de kosten van elke mislukte olie- of gasexploratie waar ook ter wereld op elk gewenst moment in Nederland van de belasting aftrekken. Die verliezen mogen multinationals namelijk oneindig op de plank laten liggen om ze dan op het fiscaal allergunstigste moment uit de kast te trekken, dus in een jaar dat ze te weinig andere aftrekposten hebben om de belastbare winst tot nul te reduceren. In dat geval kunnen ze de opgepotte verliezen van een oud mislukt project uit 2010 of 2006 alsnog opvoeren om hun winst rekenkundig helemaal weg te poetsen.

Deze ‘liquidatieverliesregeling’ dateert al van eind jaren zestig en moest – alweer – het vestigingsklimaat voor multinationals verbeteren. De heersende gedachte bij de Nederlandse politiek was en is dat het enorm profijtelijk is voor de Nederlandse economie om hoofdkantoren van multinationals aan te trekken. Shell, Akzo, Philips en werkgeversorganisatie VNO-NCW benadrukken tijdens de hoorzitting voortdurend het enorme economische belang van multinationals. Alsof het afgesproken werk is, beginnen de topbestuurders van Shell, Akzo en Philips hun betoog alle drie met een overzicht van hun investeringen in Nederland, hun gloednieuwe Nederlandse onderzoekscentra en de duizenden banen bij hun Nederlandse vestigingen en hun toeleveranciers. De onuitgesproken boodschap: ‘als jullie ons belasting laten betalen, zetten jullie dat allemaal op het spel’. De term ‘gelijk speelveld’ valt meerdere malen om aan te geven dat Nederland als vestigingsland moet concurreren met landen die multinationals ook een voorkeursbehandeling geven.

GroenLinks, PvdA en SP hebben vorige maand een initiatiefwetsvoorstel ingediend om de liquidatieverliesregeling fors te beperken. Als de wet wordt aangenomen, mogen multinationals alleen nog verliezen aftrekken van dochterbedrijven in EU-lidstaten. Ook mogen ze die verliezen dan niet langer dan drie jaar oppotten. Regeringspartijen D66 en ChristenUnie hebben zich positief over het wetsvoorstel uitgelaten, CDA en VVD houden hun kruit nog even droog.

13 miljard euro winst en geen belasting betalen, hoe kan dat? Vijf vragen over de belastingaanslag van Shell.

Oliegigant Shell maakt gewiekst gebruik van het winstbelastingtarief op Bermuda: 0 procent. Elke euro die door een van de dochterbedrijven op het eiland stroomt, stuwt de winst. De hoofdregel: houd het legaal.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden