Multicultuur, lukt dat nog?

Is het 'multiculturele experiment' tot mislukken gedoemd? Een groep vooraanstaande wetenschappers vat deze week in een bundel artikelen in Science samen wat onderzoekers over multicultureel samenleven denken te begrijpen. Vier wetenschappelijke lessen in het multiculturele denken.

MAARTEN KEULEMANS

Les 1: Ontkennen lukt niet

Over één ding zijn alle gedragswetenschappers het eens: mensen hebben de natuurlijke neiging, of noem het onhebbelijkheid, de wereld in groepen te verdelen. Een aanpassing uit de oertijd, vermoedt men, om in één oogopslag te kunnen zien wie groepsgenoot is en wie niet. Handig - totdat u in Rotterdam in de tram stapt.

Sommigen zeggen: afschaffen, dat groepsdenken. Weg met het dubbele paspoort, en weg met de term allochtoon, zoals de Raad Maatschappelijke Ontwikkeling vorige week voorstelde. Maar dat werkt niet, zegt sociaal-psychologe Naomi Ellemers van de Universiteit Leiden, auteur van een van de hoofdartikelen in de Science-special.

'Buitenstaanders en politici negeren nogal eens dat mensen het denken in groepen nodig hebben om te kunnen functioneren. Het heeft dus geen zin om te zeggen: je mag niet discrimineren. Net zo min als het zin heeft om tegen mensen die in Limburg wonen en op Wilders stemmen te zeggen: stel je niet aan, er wonen hier nauwelijks moslims.'

Verstandiger, vindt ze, is van de nood een deugd maken. 'Proberen mee te gaan in het denken in groepen. Er, vanuit wat we weten, handig op inspelen.' Want, zegt ook de Britse groepsprocesdeskundige Richard Crisp, politici als Angela Merkel en Geert Wilders die de multiculturele samenleving failliet verklaren 'gaan voorbij aan een stapel recent gedragswetenschappelijk onderzoek.'

Les 2: U neigt tot vijanddenken

Uit de statistieken blijkt dat multiculturele samenlevingen de meest harmonieuze zijn. Intussen worden zelfs de best 'gelukte' multiculturele maatschappijen ontsierd door discriminatie en gedoe tussen rassen en religies. Dat komt deels doordat ons oerinstinct andere groepen al snel als vijand ziet. In apengroepen 'kun je verwachten dat groepsleden je aardiger behandelen dan buitenstaanders', merkte de Australische psycholoog Marilynn Brewer daarover op. En tegenwoordig is er altijd wel ergens een behulpzame Geert Wilders om ons te helpen de groepen te duiden en zo ons oergevoel aan te wakkeren.

Hoe makkelijk dat gaat, bewees lerares Jane Elliott in een klassiek geworden experiment. Ze zette leerlingen met blauwe ogen apart en vertelde dat mensen met blauwe ogen dommer, onbetrouwbaarder, viezer en crimineler zijn. Met heftige gevolgen: al snel wilden de donker-ogen niet eens meer uit hetzelfde kopje drinken als de blauw-ogen.

Vervelend is dat het 'vijandsysteem' te scherp staat afgesteld, 'als een rookdetector die zo is gemaakt dat hij liever vals alarm geeft dan een dreiging te missen', aldus sociaal-psycholoog Steven Neuberg. Uit experimenten blijkt dat het sneller afgaat als we al alert zijn: een donkere man op een verlaten station! Proefpersonen die een eng stukje Silence of the Lambs te zien kregen, zagen daarna vaker de uitdrukking 'woede' op de gezichten van zwarte mannen.

Dat werkt omgekeerd ook. Veilige omgevingen en meer welvaart remmen het rassendenken. Nadruk op misdaadstatistieken en veiligheidskwesties verscherpt paradoxaal genoeg de tegenstellingen.

Les 3: Maak nieuwe groepen

'Integratie betekent aanpassing over en weer', zegt Ellemers. 'De politiek gebruikt het woord integratie te vaak in de betekenis: pas je maar aan ons aan. Dat is geen integratie, maar assimilatie.'

Zelf deed Ellemers onder meer onderzoek naar moslimvrouwen op de werkvloer. 'Daaruit bleek dat ze veel gemotiveerder zijn om te integreren als ze zich geaccepteerd voelen. Dat kan om kleine dingen gaan: halal-voedsel in de kantine, een hoofddoek mogen dragen.' Het onmiddellijke gevolg is dat de vrouwen dan opgaan in een andere groep - die van de werkende collega's. 'Het gevoel van: ik hoef niet meer te ontkennen wie ik ben, ook als Marrokkaanse vrouw kan ik een volwaardige Nederlander zijn.'

Bij andere experimenten registreerde Ellemers hartslag en hoeveelheid stresshormoon van werknemers. 'Als een allochtoon of een vrouw moet werken in een team van autochtone mannen, roept dat een gevoel van bedreiging op. Hun hartslag gaat omhoog, ze raken gestrest en gaan minder presteren. Maar zeg je vooraf: we willen je erbij omdat je anders bent - bijvoorbeeld omdat we ook Marrokkaanse klanten willen bedienen - dan wordt zo iemand rustiger. Men voelt zich positief uitgedaagd en toont extra inzet. Dan draait de spiraal de andere kant op.'

Les 4: Ontregel uw instinct

Allianties aangaan heeft de evolutie ook ingebakken, denkt onder anderen Crisp. De wonderlijm van de multiculturele samenleving is volgens hem: het stimuleren van gedrag buiten stereotypen. Om die reden heeft Harvardpsycholoog Mahzarin Banaji een screensaver gemaakt die minderheden in onverwachte situaties toont: vrouwelijke bouwvakkers, zwarte intellectuelen. Alles om ons groepsinstinct te ontregelen.

Zet groepen dus niet zomaar naast elkaar, schrijven Crisp en Meleady, en mijd positieve discriminatie ('dat doet weinig meer dan behoud activeren van bestaande groepsgrenzen'), maar moedig 'groepsoverschrijdende verbintenissen' aan, 'vooral als die tegen de stereotype verwachtingen in gaan'. Onze innerlijke oermens schrikt dan wakker: verhip, blijkbaar kun je met zo'n allochtoon ook in een heel andere groep samenleven.

Een opvallende boodschap: niet met ze theedrinken, niet het begrip allochtoon afschaffen en niet een meldpunt overlast instellen - de ander in je leefomgeving accepteren werkt het best. 'Het blijkt', vat Science in een commentaar samen, 'dat het aangaan van een gezamenlijke identiteit met andere groepen en het omsmeden van outsiders tot insiders, effectieve manieren zijn om conflicten te voorkomen.'

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden