Analyse Stef Blok

Multiculturele samenleving is geliefde Haagse boksbal

Niet alleen Stef Blok wacht een moeizaam debat naar aanleiding van zijn uitlatingen over de multiculturele samenleving. Kritiek op het multiculturalisme is bij meer partijen een beproefd recept. Kunnen ze nu Blok de les lezen?

‘Noem mij een multiculturele samenleving, waar de oorspronkelijke bevolking nog loopt en waar een vreedzaam samenlevingsverband is? Ik ken hem niet.’

De woorden van Stef Blok zijn ook na twee maanden nog niet verstomd. Kamerleden zullen zich dinsdag om de interruptiemicrofoon verdringen om een debat aan te vragen met de minister van Buitenlandse Zaken. De VVD’er zal zich waarschijnlijk uiterlijk woensdag moeten verantwoorden voor zijn optreden tijdens een informele bijeenkomst met Nederlanders die werken bij internationale organisaties.

Wat moet Blok doen om de Kamer tevreden te stellen? Voor sommige partijen is dat duidelijk. D66, GroenLinks en Denk omarmen diversiteit; zij zullen eisen dat de VVD’er zijn geloof in de multiculturele samenleving uitspreekt. PVV en FvD willen precies het omgekeerde: Blok moet achter zijn woorden staan, want een multiculturele samenleving is in hun ogen gedoemd te mislukken. Geert Wilders heeft Blok niet voor niets al het ‘ministerschap voor monocultuur’ aangeboden.

Complexer is de positie van de traditionele middenpartijen. Kritiek dat Blok als minister van Buitenlandse Zaken uit de bocht is gevlogen door landen als Suriname en Singapore te beledigen ligt voor de hand, maar hoe gaan ze om met zijn pessimisme over de multiculturele samenleving?

Blok in 2004: integratie is geslaagd

Blok zal van een deel van de Kamer het verwijt krijgen dat hij nogal een werdegang heeft doorgemaakt. In 2004 schreef hij als voorzitter van het parlementair onderzoek Integratiebeleid dat ‘de integratie van veel allochtonen geheel of gedeeltelijk geslaagd is’. ‘Een prestatie van formaat’, aldus Blok.

En dan nu, ruim 14 jaar later, heeft het defaitisme toegeslagen?

Zeker is dat Blok niet de enige is die zijn vocabulaire over de multiculturele samenleving heeft aangepast. In één van de eerste grote Kamerdebatten over het thema in 2000 was nagenoeg iedere partij op het Binnenhof nog hoopvol gestemd, ook al vormde het artikel van Paul Scheffer over ‘het multiculturele drama’ destijds de directe aanleiding voor het debat.

‘Het samenkomen van zeer uiteenlopende culturen is de jongste aflevering van de geschiedenis van de migrerende mens’, zei Ad Melkert als een soort pionier. ‘Het is geen drama vervuld van noodlot.’ Ook voor de VVD was het glas halfvol. ‘Dat positieve beeld wil ik genoemd hebben,’ zei partijleider Hans Dijkstal. ‘Dat stapelt zich boven op andere zaken zoals: de succesvolle voetballers, de succesvolle zangers, het lekkere eten, de mooie kleding en alle dingen die wij ook belangrijk vinden… De VVD-fractie is voor integratie, zijnde een tweezijdig proces.’

Dergelijke uitlatingen zijn in Den Haag al jaren verstomd. Ook binnen een partij als de PvdA heeft de discussie over de multiculturele samenleving in alle hevigheid plaatsgevonden. PvdA-partijleider Wouter Bos moedigde dat in 2006 ook luidkeels aan. ‘In het debat over integratie hoor ik voortdurend mensen roepen dat er minder gepolariseerd moet worden. Ongelooflijk. Ophouden met dat gezeur over de toon van het debat!’

Nu zegt Stef Blok dat hij alleen maar wilde ‘prikkelen’. Hoe streng kan de PvdA zijn?

Ook de positie van het CDA is niet eenvoudig. Partijleider Sybrand Buma distantieert zich van Bloks opmerking dat het ‘waarschijnlijk ergens diep in onze genen’ zit dat mensen geen binding kunnen aangaan met onbekenden, maar zelf was hij vorig jaar volgens critici juist fatalistisch over de islam in Nederland. Hij noemde het idee van een verlichte Europese islam  tijdens een lezing ‘ijdele hoop’ en keerde zich tegen ‘verscheidenheid als doel op zich’. ‘Onze traditie, onze cultuur en onze waarden zijn zo mooi, die geven we niet op, die mogen we niet laten verwateren.’

Lomp

De VVD noemde Bloks uitlatingen ‘lomp’, maar daarmee hebben de liberalen nog geen inhoudelijke kritiek geleverd. De partij heeft de afgelopen jaren juist vaak het nieuws gehaald met stoere uitspraken over de multiculturele samenleving. Mark Rutte liet tijdens een uitzending van Zomergasten in 2016 zijn emoties de vrije loop. ‘De multiculturele samenleving is een woord wat ik haat. Echt haat. Een woord dat er vanuit gaat dat iedereen maar zijn gang moet gaan.’

Toen Rutte naar aanleiding van de kritiek op Blok opnieuw geconfronteerd werd met die uitlating, verklaarde de premier dat hij sprak over ‘de multiculturele samenleving van de jaren tachtig’. Inmiddels zou de multiculturele samenleving ‘iets heel anders’ zijn, omdat ‘enkele kernwaarden’ zijn geformuleerd waar niemand aan mag tornen. Toch wilde de premier niet zeggen dat hij nu wel gelooft in de multiculturele samenleving. ‘Het is geen kwestie van geloven.’

Blok zal zijn woorden over de multiculturele samenleving op een vergelijkbare manier moeten wegen deze week. Te negatief kan niet, te positief is ongeloofwaardig. Tot dusver heeft de VVD’er de veilige weg gekozen door vooral uit te leggen wat hij níet bedoelde. ‘Mijn woorden zijn op geen enkele manier bedoeld als vrijbrief voor racisme of uitsluiting van bepaalde bevolkingsgroepen, aldus Blok. Daar zal niemand in de Kamer iets op tegen hebben. 

Uitspraken:

Stef Blok in 2004: ‘Integratie van veel allochtonen is geheel of gedeeltelijk geslaagd en dat is een prestatie van formaat, zowel van de betreffende allochtone burgers als van de hen ontvangende samenleving.’

Geert Wilders in 2006: ‘De multiculturele samenleving is een ramp.’

CDA-vicepremier Maxime Verhagen noemt de multiculturele samenleving in 2011 ‘mislukt’. ‘Het einde van het multiculturalisme is terecht. Poets het idee van Leitkultur weer op.’

VVD-minister Edith Schippers in 2016: ‘Onze cultuur is een stuk beter dan alle andere die ik ken.’

Blok in 2018: ‘Waarschijnlijk zit ergens diep in onze genen dat we niet goed in staat zijn om een binding aan te gaan met ons onbekende mensen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.