Multi-etnisch herstel in Kosovo is kansloos

Veelvolkerenstaten zijn kwetsbare constructies. Ze hebben bijna per definitie vijanden die roepen dat het staatsverband in kwestie niet deugt. Allemaal kennen ze spanning tussen centralistisch gezag in de hoofdstad en regio's die zich daaraan trachten te onttrekken....

Olaf Tempelman

Rationeel gezien is het meestal in het voordeel van bijna iedereen die er woont dat de veelvolkerenstaat standhoudt. Misschien dat het oude Joegoslaviehouden had kunnen blijven als de internationale gemeenschap zo'n vijftien jaar geleden had geageerd tegen zowel het Servische centralisme als het Sloveense, Kroatische en Kosovo-Albanese separatisme. Het was dan waarschijnlijk geweest dat in Slovenin Kroatiolitieke bewegingen zoals de Italiaanse Lega Nord waren ontstaan. Kroatin Kosovo hadden misschien allebei een ETA voortgebracht. De Servi zouden gefrustreerd hebben geroepen dat ze geen baas meer waren in eigen land.

Iedereen zou ontevreden zijn geweest. Maar zelfs een Lega Nord, een ETA en een gefrustreerd centraal gezag zouden een prijs zijn geweest die het waard was geweest te betalen. Dat is een makkelijke wijsheid achteraf, die wordt onderschreven door nagenoeg alle vertegenwoordigers van de internationale gemeenschap die in processen zijn verwikkeld iets van de oude veelvolkerenstaat te herstellen.

Nergens gaat dat erg goed. Nergens echter verloopt dat zo slecht als in Kosovo.

In Bosnieeft de internationale gemeenschap acht moeizame jaren achter de rug. Toch kan zij daar op enige resultaten bogen. Nog steeds leven de bevolkingsgroepen op veel plaatsen etnisch gescheiden. Maar volgens cijfers van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR keerden tot juli 2003 bijna 420 duizend vluchtelingen naar hun oude woonplaatsen terug. Dat is bijna een kwart van het totaal aantal verdrevenen.

In Macedoniielp de internationale gemeenschap in 2001 op het nippertje een burgeroorlog te voorkomen. Het wantrouwen tussen de bevolkingsgroepen daar is sindsdien niet noemenswaardig verminderd. Maar het is aan de internationale interventie te danken dat zij op veel plaatsen nog steeds door elkaar wonen en dat de radicalen zijn gemarginaliseerd.

In Kosovo probeert een VN-bestuur al bijna vijf jaar Albanezen en Servi nader tot elkaar te brengen. Er zijn vrijwel geen positieve resultaten. In de periode 1999-2004 werden Servi nagenoeg elke maand slachtoffer van dodelijk geweld. De in 1999 tussen de 100 duizend en 120 duizend verdreven Servi (cijfers van de UNHCR) keerden niet terug: dat was simpelweg te gevaarlijk. Vorige maand kwam het in Kosovo tot een grote anti-Servische geweldsuitbarsting, waarin vijftien religieuze monumenten verbrandden.

Wat is de reactie van het VN-bestuur?

Het heeft een plan opgesteld waarin het aankondigde nog harder te gaan werken om van Kosovo een multi-etnische democratie te maken met goede voorwaarden voor vluchtelingen om terug te keren en meer van dat moois. Het getuigt niet van cynisme om op voorhand te concluderen dat dit plan niet zal kunnen worden uitgevoerd.

Een van de redenen daarvoor ligt besloten in het feit dat Kosovo van alle breuklijnen in het oude Joegoslavie diepste was in dat opzicht te vergelijken met het Baskenland in Spanje. De Kosovo-Albanezen waren net als de Basken de minst aan de veelvolkerenstaat toegewijde entiteit. Het valt goed te betogen dat gematigde krachten aan Servische en Albanese zijde zo'n vijftien jaar geleden nog wel tot een vergelijk hadden kunnen komen, ETA-achtige bijwerkingen ten spijt. Maar daarvoor is het nu veel te laat.

Als de internationale gemeenschap ooit van het probleem Kosovo verlost wil worden, zal zij het multi-etnische ideaal thans moeten laten varen. Multi-etnisch samenleven in Kosovo is, zoals de Servische president Kostunica helaas terecht stelde, een 'utopie'. Kostunica was in de tijd van de veelvolkerenstaat een klassiek nationalistisch denker. Hij en zijn Albanese, Kroatische en Sloveense equivalenten droegen het gedachtegoed uit dat de veelvolkerenstaat ondermijnde. Vandaag de dag kun je niet anders dan concluderen dat Kostunica's voorstel tot opdeling van Kosovo in kantons, gevolgd door een opdeling, beter op de praktijk is afgestemd dan het VN-plan. De EU heeft het van de hand gewezen, vooral uit angst voor een schadelijke invloed op Bosnin MacedoniHet alternatief is de huidige situatie, waarin het vrijwel zeker komt tot nieuwe onlusten in Kosovo.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden