Mulisch' raadsel houdt nu ook de Duitsers bezig

Het is een warm applaus en naar goed gebruik wordt ook de aanwezige schrijver op het podium genood. Harry Mulisch geeft actrice Imogen Kogge een vluchtige zoen op haar wang om vervolgens ietsje onwennig mee te buigen met de troupe, maar: hij is duidelijk vergenoegd....

Voor de première van Das Theater, der Brief und die Wahrheit, de toneelbewerking Mulisch' novelle, is de kleine zaal van het Schauspielhaus Frankfurt met een kleine aanpassing verworden tot een overtuigend crematoriumzaaltje, de plek waar Het theater, de brief en de waarheid zich voor een groot deel afspeelt. Aan de zijkant staat de doodbidder, wat verderop de witgelakte kist en al die andere details die Mulisch in zijn verhaal samenvat als: 'een perfect toneelbeeld'. De bewerkers zijn, zeker in het eerste gedeelte, dicht bij het origineel gebleven.

Mulisch heeft zich niet met de bewerking bemoeid, op de première zondag ziet ook hij het voor het eerst. Ruim een jaar geleden werd hij benaderd door intendant Elisabeth Schweeger en zei ja. 'Het is een leuk mens', zegt hij als ze voor de voorstelling even een handje komt schudden. Het gaat om vertrouwen, zo was het ook bij de verfilming van De ontdekking van de Hemel.

Driedelig tweed, pijpje, Wim Duisenberg is erbij; de schrijver schittert. Het boekenweekgeschenk 2000, waarin Mulisch zijn verbeelding losliet op de affaire Jules Croiset uit 1987, nu opgevoerd in Frankfurt: op zich al een mooi gegeven. Frankfurt, de stad waar alles samenkomt. De titelstad uit Der Müll, die Stadt und der Tod van Rainer Werner Fassbinder uit 1975, het stuk dat in datzelfde Frankfurt niet opgevoerd mocht worden wegens vermeende antisemitische lading. Dat vervolgens in Nederland eveneens op weerstand stuitte en uiteindelijk leidde tot de Croiset-crisis: toen Johan Doesburg zijn enscenering dreigde door te zetten, ensceneerde Croiset zijn eigen roemruchte ontvoering, voorafgegaan door gefingeerde dreigbrieven.

De novelle die Mulisch er zoveel jaar later op baseerde, schoot weer verkeerd bij Freek de Jonge die destijds ook zo'n dreigbrief had ontvangen en Mulisch' boekje als een rehabilitatie van Croiset zag - en zo blijft het allemaal omstreden.

Maar nu is er dan de Frankfurtse voorstelling naar Mulisch' verhaal. 'Ik wilde het altijd al schrijven als een toneelstuk', zegt de auteur, 'maar toen kwam het verzoek voor het boekenweekgeschenk en heb ik het in die vorm gegoten. Dat het nu hier in het theater staat, vind ik mooi.' Lacht: 'Dat heeft Fassbinder niet voor elkaar gekregen.' Johan Doesburg wil volgend jaar oktober bij Het Nationale Toneel alsnog met Fassbinders stuk komen. Misschien dat hij ook iets kan met Het theater, de brief en de waarheid oppert de auteur; al met al is natuurlijk toch opmerkelijk dat ze daar in Duitsland eerder mee zijn.

Nou ja, verklaart regisseur/bewerker Udo Samel, 'wanneer je theater probeert te maken in deze stad, valt een tekst als deze op; dit is immers de plek van het schandaal.' Dat is één ding. Uiteindelijk gaat het bij Mulisch niet zozeer over de tekst van Fassbinder, alswel om de scheidslijn tussen realiteit en fictie, en de manier waarop de toneelspeler hiermee omgaat, vult intendant Schweeger aan.

'Zo wordt min of meer zowel de vraag naar de identiteit van de kunst als de vraag naar de identiteit van de mens aan de orde gesteld, en dat vond ik een mooi uitgangspunt. Een parabel, om een historisch gegeven aan te snijden dat we hier in Duitsland nog steeds niet verwerkt hebben. Er is nog steeds sprake van innerlijke onrust die met het begrip collectief schuldbewustzijn niet geheel verklaard is. Je moet daarvoor dieper gaan, kwesties durven aanroeren als: wie ben ik, wat kan ik doen, en wat kan theater in deze tijd nog doen. Dat wordt hier aangesneden en dat vond ik reden om het in deze stad te brengen, waar het theaterbestel ook concreet altijd maar onder vuur ligt.'

Samel bleef dicht bij Mulisch. Sommige passages zijn wat afgeslankt en de regisseur besloot het eerste gedeelte een veel realistischer sfeer mee te geven dan het tweede. Aanvankelijk zijn we dan als publiek ook deel van het stuk, toegestroomd voor de crematie van Magda, alwaar weduwnaar en acteur Herbert Althans (geïnspireerd op Croiset) een lijkrede vol onthullingen houdt - een monoloog van een uur, door Matthias Brandt met verve gebracht. Samel speelt zelf mee, hij is Felix, de ik-figuur bij Mulisch, die een en ander van commentaar voorziet en wiens spitsvondigheden het premièrepubliek hoorbaar amuseren.

Deel twee verloopt iets minder vlot, ook omdat het geen direct verteld verhaal is maar een bundel asscociaties. De rollen zijn omgedraaid: in deze versie is Herbert dood en is zijn vrouw Magda het uitgangspunt, en wordt de plek van verteller Felix ingenomen door diens vriendin Vera (Imogen Kogge). Hoewel de onthullingen niet minder bizar zijn, wil je nog wel eens verdwalen in het hoofd van Vera/Magda en missen sommige passages tempo - een gevoelen dat overigens niet door Samel (of Mulisch!) wordt gedeeld.

'We willen er verder niet mee provoceren', zegt de regisseur later. 'We geven stof tot nadenken. We werpen een raadsel op. Zoals Mulisch schrijft, tot slot: 'Als het over mensen gaat, blijft er altijd een raadselachtige rest.'. Hij glimlacht als hij hoort dat de novelle een boekenweekgeschenk was. 'Natuurlijk, of je er altijd even dolgelukkig mee bent is een andere vraag, maar ik denk aan een theateravontuur ook graag als een geschenk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden