Mugabe krijgt vrij spel zonder Europese waarnemers

De EU-sancties tegen Zimbabwe zullen niet leiden tot eerlijke presidentsverkiezingen. Alle Europese waarnemers hebben zich teruggetrokken, waardoor de stembusgang nu wordt beoordeeld door afgevaardigden uit zwak ontwikkelde democratieën....

Robert Mugabe moet een tevreden mens zijn, dezer dagen. De persoonlijke sancties van de Europese Unie zullen hem een zorg zijn, hij heeft van de Zuid-Afrikaanse regering een veel belangrijker signaal ontvangen.

Als de meerderheid van de internationale waarnemers de presidentsverkiezingen van 9 en 10 maart vrij en eerlijk vindt, dan zal Pretoria dit oordeel overnemen, verklaarde de Zuid-Afrikaanse staatssecretaris van Buitenlandse Zaken Aziz Pahad vrijdag. Bingo, moet de oude vos in Harare hebben gedacht. Die Zuid-Afrikanen heb ik nu ook in mijn zak. De overwinning is bijna zeker.

Het lijkt een logische redenering van ANC-veteraan Pahad. Hoe anders dan via onafhankelijke waarnemers kun je immers bepalen dat de verkiezingen enigszins acceptabel verlopen in een treurig land als Zimbabwe, waar Mugabes regerende ZANU-PF nu al twee jaar bezig is op bijna alle denkbare manieren kiezers, oppositie en vrije pers te intimideren?

Maar het verhaal spoort niet. De ANC-regering geeft zo haar zegen aan de grove manipulatie van het internationale waarnemerskorps door het regime in Harare. De meeste waarnemers uit landen die kritisch zijn jegens Mugabe, zijn immers niet meer welkom. Eerst waren het alleen de Britten, als oud-kolonisatoren, vervolgens volgden de Nederlanders, de Zweden, de Duitsers, de Denen en de Finnen. Ook bijna alle journalisten uit de eerste drie landen staan op de zwarte lijst.

Praktisch het hele noorden van Europa - van oudsher de trouwste donoren van ontwikkelingshulp - is dus persona non grata, volgens Harare omdat het partij kiest voor Morgan Tsvangirai en zijn Beweging voor Democratische Verandering (MDC), de eerste serieuze concurrent van Mugabe sinds hij bij de onafhankelijkheid van 1980 aan de macht kwam.

Resteren een kleine tweehonderd verkiezingswaarnemers, vooral uit democratisch zwak ontwikkelde derdewereldlanden, die al eerder een genereus begrip toonden voor het wanbeleid van de machthebbers in Harare. Precies zoals de ZANU-PF het wilde.

De EU staat nu voor een boeiend dilemma. Nu in Brussel is besloten tot persoonlijke sancties tegen Mugabe en zijn entourage, en de resterende Europese waarnemers worden teruggetrokken, is de EU geheel overgeleverd aan het oordeel van derden. De kans is reëel dat die derden over drie weken een overwinning van Mugabe de zegen geven. Daar sta je dan met je sancties, die praktisch niet verder gaan dan een winkelverbod voor Grace Mugabe in Londen.

De overlevingscampagne van oud-vrijheidsstrijder Robert Gabriel Mugabe is zo een botsing geworden tussen de politieke mores van de Eerste en de Derde Wereld. Mag je je tegenstander voor niets arresteren, dreigen met verlies van werk en land, afranselen, doodslaan? Of is dat toch niet de bedoeling in een democratie? Om die vragen gaat het.

In een regio als zuidelijk Afrika moet dit besef nog wortel schieten. Ook in een democratisch voorbeeldland als Zuid-Afrika hoor je vaak de kromme redenering dat de machtsstrijd in Zimbabwe eigenlijk om land gaat, en niet om goed bestuur.

En het geweld? Ach, mogen ANC-functionarissen graag relativeren, aan de vooravond van onze eigen eerste democratische verkiezingen in 1994 vielen wel duizend doden. Dus eigenlijk valt het erg mee, daar in Zimbabwe.

Mugabe lijkt zo aan het langste eind te kunnen trekken. Het Zuid-Afrikaanse beleid ten aanzien van Zimbabwe kenmerkt zich al twee jaar door een wonderlijke kortzichtigheid, die het mooie plan van Thabo Mbeki voor een continentale renaissance tot holle retoriek reduceert.

En toch rekent de Zuid-Afrikaanse president erop dat goedgeefse westerse donoren straks miljarden fourneren om Nepad, zijn eigen Marshall-plan, tot leven te wekken. In ruil daarvoor leveren wij in Afrika goed bestuur, luidt de belofte. Vergeet u even Zimbabwe?

De vraag mag gesteld waarom Mbeki zijn eigen waarnemers niet terugtrekt nu zijn belangrijkste ontwikkelingspartner, de EU, zo is geschoffeerd. Hij kan daarmee Mugabe, en heel Afrika, voor het blok zetten. Mbeki piekert er niet over. Zuid-Afrika wil leider spelen van de Derde Wereld en calculeert dat de brave Eerste Wereld toch wel met geld over de brug komt. Van westerse ministers van Ontwikkelingssamenwerking wordt kennelijk onbeperkt masochisme verlangd.

De Zuid-Afrikanen kunnen met hun grote delegatie bij de verkiezingen hun naam nog een beetje redden. Al is de meeste intimidatie al geschied, de onvrede onder de Zimbabwanen over Mugabe is groot. Volgens recent onderzoek mag hij op minder dan eenderde van de stemmen rekenen. De ZANU zou dus massale fraude moeten plegen om te winnen. Zou een door Mugabe misvormd waarnemerskorps dat kunnen voorkomen?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden