Mubarak maar dan erger

Krijgt Egypte weer een regime als dat van Mubarak als voormalig legerleider Abdel Fattah al-Sisi straks de verkiezingen wint en president wordt? Sisi langs de Mubarakmeter.

Machtsovername

Sisi komt in een andere situatie aan de macht dan voormalig president Hosni Mubarak. De laatste werd comfortabel naar de presidentszetel geloodst nadat zijn voorganger Anwar Sadat voortijdig om het leven was gekomen. Mubarak nam de staatsinstituten over, de partij die altijd de verkiezingen won, en zette de traditie van autocratie voort. Zijn credo was: de status-quo beschermen.


Sisi moet juist een heleboel veranderen. Hij probeert de macht over te nemen in de nasleep van een mislukte revolutie, waarbij hij tegenstanders moet overwinnen - voornamelijk aanhangers van de verdreven Moslimbroederschap, maar ook critici uit het liberale kamp. 'Het is verkeerd om Sisi's machtsovername te zien als een restauratie van het Mubarak-regime', zegt Michael Hanna van de Amerikaanse Century Foundation.


'Sisi bouwt een nieuw regime. Op dit moment is het een onstabiele periode. De afgelopen drie jaar hebben organen zoals het ministerie van Binnenlandse Zaken, de politie en de rechterlijke macht zich verregaande autonomie toegeëigend. Grenzen zijn onduidelijk, de commandostructuur is verwarrend. Sisi is bezig zijn eigen systeem te construeren. Dat kan best eens slecht worden. Maar de grote vraag blijft wat hij gaat doen nadat hij verkozen is tot president.'


Dan heeft Sisi immers een mandaat van de bevolking en is zijn heerschappij gestempeld en legaal. Hij is dan minder gevoelig voor claims van de Moslimbroederschap dat zijn leiderschap niet legitiem is en andere acties om zijn positie te ondermijnen. Misschien, eenmaal stevig op zijn zetel, voelt Sisi zich geroepen om de verdeelde natie te lijmen en in ieder geval op korte termijn de strijd met tegenstanders wat te matigen. Maar wie weet gaat hij juist door met brute repressie van enige tegenspraak.


Moslimbroederschap en andere oppositie

De voortekenen zijn niet best. Sinds het leger onder leiding van Sisi in juli 's lands eerste democratisch gekozen president afzette, voeren de autoriteiten een heksenjacht op de Moslimbroederschap. Sisi's opmars naar het presidentschap gaat gepaard met zeker duizend doden en vele duizenden gevangenen. Zijn aanhangers zeggen dat je het hem moeilijk kwalijk kunt nemen; de Moslimbroederschap is immers een nietsontziende terroristische beweging die uit is op vernietiging van het land.


In werkelijkheid zit het overgrote deel van de beweging ondergedoken of in het gevang en houdt de rest voornamelijk vreedzame protesten. Een kleine groep radicale islamisten voert op eigen houtje een gewelddadige strijd tegen de staat, los van de Broederschap. De vervolging van de Broederschap lijkt dan ook eerder een campagne tegen politieke tegenstanders; van oudsher is de beweging de best georganiseerde en daarom meest gevreesde oppositiegroep.


Sisi is als staatshoofd in het slechtste geval degene die deze koers uitzet, in het beste geval keurt hij hem stilzwijgend goed. Sommige van de excessen, zoals de doodstraf voor 529 Moslimbroeders vorige maand, zijn het werk van op hol geslagen instituten. Maar met het gebruik van staatsmedia om de angst voor terrorisme constant aan te zwengelen, schaart Sisi zelf grote delen van het volk achter de onderdrukking. Ondertussen valt ook andere tegenstanders brute repressie ten deel: kritische journalisten en vooraanstaande pro-democratische activisten worden zonder pardon vastgezet.


Ook onder Mubarak was de Broederschap verboden en regelmatig het doelwit van arrestatiecampagnes. Gemarteld en onderdrukt werd er ook volop. Tegelijk konden leden van de Moslimbroederschap redelijk ongestoord hun sociale activiteiten in arme buurten en dorpen uitvoeren. Ook stelden Moslimbroeders zich op persoonlijke titel kandidaat bij parlementsverkiezingen.


Mubarak was bepaald geen vaandeldrager van inclusieve democratie; zijn losse teugels waren een tactiek. De werkelijke macht bleef in handen van de president en diens partij. Getolereerde oppositieleden 'waren pionnen in een schaakspel onder controle van het regime, bedoeld om een onrustig land in bedwang te houden', stelt politiek econoom Tarek Osman in Egypte, een geschiedenis van Nasser tot Mubarak. Maar Mubarak ging subtieler met zijn vijanden om dan Sisi.


Politieke ervaring en relatie met het leger

Hoewel beide mannen uit het leger afkomstig zijn, is er een belangrijk verschil. Mubarak was al zes jaar vicepresident voordat de moord op toenmalig president Anwar Sadat hem plotseling op 's lands hoogste positie bracht. Hij had al een rol in de politiek. In de jaren erop was het leger weliswaar een sterke speler in die politiek, maar Mubarak maakte zich er steeds meer los van. Andere organen, waaronder het ministerie van Binnenlandse Zaken, wedijverden met elkaar om invloed.


Sisi heeft daarentegen geen enkele ervaring in de parlementaire politiek en is nog meer dan Mubarak het product van het leger waar hij de afgelopen decennia doorbracht.


Een indicatie van zijn toekomstige regeerstijl geeft de nieuwe grondwet, onder zijn supervisie ingevoerd. Daarin krijgt het leger veel meer en explicieter vastgelegde bevoegdheden dan onder Mubarak.


Het budget van het leger is geheim en militaire rechtbanken mogen lastige burgers vervolgen. De legerleiding heeft het laatste woord over oorlog en vrede. De minister van Defensie moet een militair zijn en de komende twee presidentstermijnen moeten worden goedgekeurd door de legerleiding (Sisi heeft onlangs zijn schoonzoon op de post gezet). Het leger, Sisi's fundament, zou weleens uit kunnen zijn op een rol als supra-politieke macht met veto over staatsaangelegenheden. Sisi de nieuwe Mubarak? De opgevoerde versie van Mubarak dan.


De economische problemen

Mubarak was dé grote katalysator voor de onvrede die leidde tot de opstanden in januari 2011. Mubarak erfde een logge socialistische staat, het product van de dictatuur onder Nasser en Sadat. Met name in de jaren negentig liberaliseerde het regime de economie en stimuleerde de opkomst van de particuliere sector. Maar dit crony capitalism ging gepaard met enorme corruptie en nepotisme.


Geen wonder dat economische liberalisering in de ogen van veel Egyptenaren synoniem is aan corruptie. Maar Egypte kraakt en zucht onder een subsidiebeleid dat de middelen van de staat verslindt - 20¿procent van het budget gaat naar subsidies op energie. Toerisme ligt op zijn gat, investeerders blijven weg, de koers van de munt daalt en de prijzen stijgen. De staat zal moeten ophouden met het subsidiëren van voedsel en energie voor bijna 14¿miljard euro per jaar. Dat treft vooral de arme massa's die drie jaar geleden de straat op trokken.


Uit de weinige uitspraken over economie die Sisi heeft gedaan, lijkt hij een harde lijn voor te staan. Zo vroeg hij een stel jonge artsen bij een toespraak of ze niet konden lopen in plaats van de auto naar hun werk te pakken. In een uitgelekte bandopname richt hij schijnbaar een aantal vragen tot het Egyptische volk. 'Kun je het aan als je om vijf uur op moet staan? Kun je een tekort aan voedsel aan? Kun je het aan als ik in één klap alle subsidies afschaf?'


Voorlopig is de vraag: durft Sisi dat aan? Niemand die weet wat er in het hoofd van de man omgaat. Hoe Sisi en de zijnen de economische problemen aanpakken, wordt cruciaal voor de stabiliteit van zijn regime. Want ondanks de dreiging van terrorisme waarmee Sisi het volk achter hem probeert te scharen, broeit de onvrede maar net onder de oppervlakte. Lokale protesten en stakingen tegen hoge prijzen en brandstoftekorten houden aan. En komende zomer, als iedereen de airco aanzet en de stroomstoringen nog talrijker worden, kan Sisi's populariteit nog eens aardig onder druk komen te staan.


Hier kán hij beter gaan scoren dan Mubarak. Alleen al als er niet, zoals onder die voorganger, gigantische bedragen verdwijnen in de zakken van regime­getrouwen - met op stip de gebroeders Mubarak junior.


Het Westen en Israël

De Egyptische legerleiders hebben vanaf Sadat de 'koude vrede' met Israël in stand gehouden, tegen de wens in van een groot deel van de bevolking, wier hart bij de Palestijnen ligt. Wat dat betreft kunnen we de komende jaren op een nette, seculiere, pro-westerse president rekenen, zou je kunnen denken.


Dat is maar ten dele waar. De vrede met Israël staat waarschijnlijk niet op het spel; iedere Egyptische president met enig strategisch inzicht - en dat heeft Sisi - weet dat een oorlog Egypte niets oplevert. En afgaande op de voormalige generaals en veldmaarschalken die Sisi voorgingen als president van Egypte, kan hij de onvrede bij de bevolking grotendeels negeren, ook als het gaat om Israël. Nu al is de grens met de Egyptische Gazastrook, een levenslijn voor het door Israël afgesloten gebied, grotendeels gesloten.


Pro-westers is Sisi vooralsnog ook niet. Geen wonder. De VS en de EU keurden de militaire machtsovername in alle toonaarden af. Amerika houdt vooralsnog zelfs een fors deel van haar jaarlijkse 1,5 miljard dollar aan steun in. Het geld komt op dit moment van Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten en Koeweit, Golfstaten die de oppositie van de Moslimbroederschap in eigen land vrezen. Die stortten maar liefst 12 miljard euro in Egyptes staatskas.


De staatsmedia staan ondertussen bol van de samenzweringen waarbij de VS samen met radicale islamisten Sisi's bewind omver zouden willen werpen. Dat willen de VS niet. En Sisi is vermoedelijk voor het Westen te winnen. Nu kan hij voor zijn geld naar het oosten draaien, maar als het Westen hem op zijn rug tikt, zou hij het best wat aandacht kunnen geven: hij is een product van het Egyptische leger, en dat leger is afhankelijk van de VS voor wapens. Daarbij is een eenmalige gift uit de Golf niet hetzelfde als Amerikaanse steun sinds de jaren zeventig. Maar voor Sisi Mubaraks pro-westerse lijn weer inzet, moet er nog wel wat gebeuren.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden