analyseherstelplan EU

‘Mr No’ Rutte mag Europees herstelplan uitleggen aan Kamer

Deze zomer bereikte de Europese Unie een baanbrekend akkoord over een Europees herstelplan. Vanavond verdedigt premier Rutte het akkoord in de Tweede Kamer. Dat wordt opnieuw schipperen tussen de stemming op het Binnenhof en de Europese realiteit. 

Premier Mark Rutte met de Franse president Macron en voorzitter van de Europese Raad Charles Michel, tijdens een EU-top over het coronafonds in juli.Beeld AFP

Tegenover de te verwachten felle aanvallen van de anti-EU-partijen PVV en Forum voor Democratie over de bijna 400 miljard aan ‘giften’ aan vooral zuidelijke landen, zal Rutte inbrengen dat hij als een leeuw heeft gevochten voor Nederlandse belangen – waardoor de Nederlandse nettobetalingen aan de EU niet omhoog gaan.

Althans, zo verlopen Nederlandse parlementaire debatten over de Europese Unie doorgaans. Maar de eurosceptische richting waarin het Nederlandse debat zich de afgelopen jaren heeft ontwikkeld staat haaks op de stap naar verdere samenwerking én solidariteit die net is gezet.

Het verkeerde paard

In Europa overheersen de positieve reacties over het akkoord, dat wordt gezien als bewijs van de kracht van de Unie – ook na de Brexit. Of juist vanwege de Brexit, want de hernieuwde Duits-Franse samenwerking kon zonder Britten niet geblokkeerd worden door Rutte en zijn coalitie van kleinere, ‘zuinige’ landen. Het is precies waar oud-topdiplomaten als Ed Kronenburg tevoren voor waarschuwden: wed niet op het verkeerde paard.

De Duitse bondskanselier Angela Merkel, die haar afkeer van het aangaan van gezamenlijke schulden in EU-verband liet varen om het met Frankrijk gelanceerde compromis mogelijk te maken, zei: ‘Uitzonderlijke situaties vergen uitzonderlijke inspanningen.’ De Financial Times sprak in een hoofdcommentaar van een ‘mijlpaal in de Europese integratie’. Volgens de Italiaanse premier Conti zal het bereikte compromis ‘het gezicht van Italië veranderen’.

‘Mr. No’

Rutte werd in de onderhandelingen in internationale media ‘Mr. No’ genoemd, en getypeerd als leider van de kleinere landen die aan de rem trokken. Maar de ‘redding’ van de Nederlandse netto-uitgaven ging uiteindelijk ten koste van prioriteiten waar dit kabinet zelf aan hecht: investeringen in onderzoek, klimaatverandering en modernisering.

Heeft Nederland diplomatiek op het verkeerde paard gewed? Totaal, luidt het antwoord in diplomatieke kringen. Europese diplomaten zeggen dat Rutte het belang van de Frans-Duitse samenwerking heeft onderschat. Sterker nog, hij begon het debat in mei met een sneer naar een eerder Frans-Duits plan, de Meseberg Verklaring uit 2018: ‘Daar heb ik sindsdien niet zoveel meer van gezien.’

Zelfoverschatting van de in Europa zeer ervaren Rutte speelde daarbij een rol, volgens sommigen. ‘Nederland is goed gepositioneerd om invloed uit te oefenen in de EU na de Brexit’, zegt een Europese diplomaat. ‘Maar niet als het alleen een negatieve rol speelt, als het alleen op de rem staat.’ Daarvoor ontbreekt het gewicht.

‘Zoekende’

Senator Ben Knapen, de oud-staatssecretaris voor Europese Zaken die nu werkt aan het CDA-verkiezingsprogramma, zegt dat je de Duitse draai over het aangaan van gezamenlijke schulden ‘al maanden  kon zien aankomen’. Ruttes woorden over Meseberg waren ‘niet verstandig’ maar ook een uiting dat Nederland in de post-Brexit Unie ‘zoekende’ is naar een nieuwe rol. Volgens hem moeten Nederlandse politici meer investeren in het creëren van draagvlak voor Europese compromissen. De internationale omgeving dwingt daar ook toe.

‘We moeten het Nederlandse publiek veel meer meenemen in de noodzaak om de zaak in Europa bij elkaar te houden. Ik denk dat het publiek best begrijpt dat de opkomst van China, het gedoe met Turkije, en de instabiliteit in Afrika dingen zijn die het voor ons land van belang maken eensgezind te blijven. Dat overkoepelende belang kost soms ook geld, maar het is belangrijker dan de precieze plussen en minnen van het compromis dat wordt gesloten.’

Haagse zelfliefde

Rutte gaf Geert Wilders voor de EU-top gelijk toen deze een tirade hield over het onverantwoorde gedrag van de Italianen en het feit dat Rome zelfs de eigen belastingen niet kan innen. Zijn antwoord: strenge eisen aan landen die nu een beroep doen op de Brusselse hulppotten. Zijn critici vinden het een simplistisch beeld dat de Haagse zelfliefde bevestigt: Rutte die namens ons zijn vinger in de dijk stak tegen de aankomende golf van verkwisting. In werkelijkheid hamerden tal van landen op conditionaliteit aan leningen. Maar ze hielden óók het politieke belang van een Europees compromis in de gaten.

De vraag die experts die van buiten naar Nederland kijken zich al veel langer stellen is of je de kritiek van rechtse populisten kunt weerleggen door het debat in hun termen te voeren. ‘Als je Europa reduceert tot louter een boekhoudkundige oefening, riskeer je – zoals pijnlijk bleek met de Brexit – de anti-Europese sentimenten alleen maar te versterken’, analyseerde de Financial Times.

Volgens Knapen moet daarom geïnvesteerd worden in het uitleggen van het belang van dergelijke compromissen – opdat ze positief worden geïnterpreteerd en niet als een ‘verlies’. Dat is in elk geval wat Merkel dreef, volgens mensen in haar omgeving. ‘Ze begreep het historische belang van dit moment. Het was duidelijk dat dit de EU kon opbreken.’

Schulden kwijtschelden en een permanent herstelfonds: hoe DNB-president Knot de EU wil redden
Brusselse dwang op Nederland om meer uit te geven. Schuldkwijtschelding voor Italië en Griekenland. Een permanent herstelfonds voor de zwakke eurolanden. DNB-president Klaas Knot maakt zich zorgen over de Europese Unieen rammelt aan de laatste heilige huisjes in de eurozone.

Premier Mark Rutte was eind juli de gebeten hond in Brussel. Zijn stugge houding in het overleg over het herstelfonds van 750 miljard euro tegen de coronarecessie wekte wrevel bij de Frans-Duitse as en twintig andere leiders. Lees hier de reconstructie van de onderhandelingen in de EU-top.

Premier Rutte moet het belang van de EU uitleggen in plaats van louter dwarsliggen uit electoraal belang. Belerende vinger van Rutte kan in Europa averechts gevolgen hebben, schreef Carlijne Vos in juli in het Commentaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden