Motor van de Finse economie is nu een zorgenkind

Van de trots van de Finse natie is het telefoonbedrijf Nokia verworden tot probleemgeval. Deze week noteerde het concern de laagste beurskoers sinds 18 jaar.

Het is een mini-museumpje in de kelder van Hotel Fjalar in het Finse Salo, maar de 'rondleiding' die eigenaresse Tina Kesälä voor haar bezoek in petto heeft, duurt een uur. Aan de hand van een dertigtal oude Nokia-toestellen, wat oude folders, vergeeld reclamemateriaal en een paar krantenknipsels grasduint ze opgewekt door de geschiedenis van de grootste werkgever van het dorp.


Kesälä neemt de tijd, omdat ze de tijd heeft. Op twee gasten na is haar hotel leeg. In de lobby is geen mens te bekennen en in de eetzaal heerst een serene stilte. Vanaf de heuvel waarop het hotel is gebouwd, kijk je neer op de Nokiafabriek en de aanpalende gebouwen waar onderzoek en ontwikkeling plaatsvinden. Althans, voor zolang het duurt.


Afgelopen juni kondigde Stephen Elop, de eerste niet-Finse bestuursvoorzitter van het bedrijf, aan dat de fabriek in Salo zijn deuren zal sluiten. Daarmee komt een eind aan de fysieke productie van mobieltjes in Finland. De 850 fabrieksarbeiders verliezen hun baan. De 1900 werknemers van de onderzoeks- en ontwikkelingsafdelingen zouden voorlopig worden gespaard, maar tegelijk met het kwartaalverlies van 1,41 miljard euro meldde de plaatselijke krant deze week dat ook daar ontslagen zullen vallen. 'In ieder geval honderd', leest Kesälä voor.


Daarmee lijkt voor de onderneemster een eind te komen aan een gouden periode van bijna 15 jaar. Aangezien het 25 duizend inwoners tellende stadje geen hotel had, opende Tina Kesälä er een in 1997. Hotel Fjalar zat jaren achtereen 'bijna fulltime' volgeboekt.


'Negentig procent van mijn klanten was Nokia-gerelateerd', aldus Kesälä. Klanten, maar ook werknemers van de multinational uit alle windstreken kwamen naar Salo voor trainingen of tijdelijke klussen. Aan die gouden tijden kwam een eind toen Nokia in 2009 op de rem trapte, omdat het steeds meer last kreeg van de concurrentie van onder meer Apple en Samsung. Aanvankelijk betekende het een langzame daling van inkomsten voor de hotel-eigenaresse, maar al snel ging het hard. 'Afgelopen jaar heb ik geen een klant meer gehad die hier kwam voor Nokia. Alle reisbudgetten zijn bevroren bij het bedrijf en hier is dus niet veel meer te doen.' Ze knikt richting de fabriek waar journalisten tegenwoordig angstvallig buiten de deur worden gehouden.


Het verhaal van de onderneemster en de ontslagen in Salo passen in het grotere verhaal van de spectaculaire val die Nokia de afgelopen jaren maakte. Van de motor van de Finse economie en trots van de natie sinds de vroege jaren negentig, is het bedrijf verworden tot zorgenkind van de Baltische staat. In een paar jaar tijd schrapte het 40 duizend banen, waarvan zo'n 15 duizend in Finland.


Op de top van zijn roem, in 2000, had de multinational een beurswaarde van ruim 300 miljard euro. Deze week bereikte de koers het laagste punt in 18 jaar tijd en was het concern nog 5 miljard dollar waard. Het marktleiderschap op de mobiele telefoonmarkt werd eerder dit jaar voor het eerst sinds eind jaren negentig afgestaan.


Samsung verscheepte in het eerste kwartaal 92 miljoen mobieltjes, tegen 83 miljoen voor Nokia. Op de smartphonemarkt is Nokia met een aandeel van 8,2 procent een kleine speler naast grote broers Samsung (29,1 procent) en Apple (24,2).


De problemen van Nokia raken ook de toeleveranciers. Vorig jaar al ging Elcoteq failliet. Het bedrijf maakte onderdelen voor Nokiatelefoons en zette de laatste jaren ook volledige telefoons in elkaar. Softwarepartner Ixonos, dat Nokia's mobiele besturingssysteem Symbian mee ontwikkelde, moest ruim 200 van zijn 1200 werknemers laten gaan toen Nokia vorig jaar overstapte op software van Microsoft. 'Een zeer pijnlijk en vervelend proces', aldus de Nederlander Folkert Wierda, hoofd van de mobiele tak van het beursgenoteerde Ixonos.


Hoogtijdagen

In zijn werkkamer op de Aalto-universiteit in Helsinki schetst de in technologie gespecialiseerde hoogleraar economie Matti Pohjola het belang van Nokia voor de Finse economie. Waar Nokia nu iets minder dan 1 procent van de Finse inkomsten voor zijn rekening neemt, was het bedrijf in zijn hoogtijdagen goed voor ruim 4 procent van het nationaal product, vertelt hij. Ter ondersteuning van zijn verhaal wijst de grijs-bebaarde Pohjola op de bijbehorende grafieken.


Nog eens 1,5 procent van de economie kwam van toeleveranciers van de fabrikant van mobieltjes. Cijfers van ETLA, een onderzoeksinstituut dat zich louter bezighoudt met de Finse economie, maken het beeld compleet. Op 21 procent van alle spullen die Finland in die periode exporteerde, stond het Nokia-logo en het bedrijf maakte jaarlijks 1,1 miljard euro aan belastingen over aan de staat, eenvijfde van de totale inkomsten uit bedrijfsbelastingen. Anno 2012 vloeit minder dan 100 miljoen euro van Nokia naar de staat.


Over de vraag wat er mis ging bij Nokia, zijn boeken volgeschreven. En de Finnen hebben die gelezen. Vraag er tien naar de oorzaak van de ongekende duikvlucht van Nokia en tien keer wordt een verhaal opgedist over arrogantie van de marktleider, over een overschot aan managers in een bureaucratisch geworden organisatie, over een Fins gebrek aan kunde op het gebied van marketing en ondernemerschap en over de focus op onderzoek en ontwikkeling, zonder oog te hebben voor de klant.


'Ze waren verblind door hun eigen succes', zegt ook analist Michael Schröder van de zakenbank FIM. Het statige historische pand van de bank in het centrum van Helsinki oogt als een appartement dat net is betrokken door een hippe, jonge veelverdiener; hoogglanzend witte kunststof deuren, wit leren loungestoelen, lichtgroene gordijnen en fonkelnieuwe flatscreens aan de muur.


Als voorbeeld van de arrogantie van Nokia noemt Schröder de reactie die het bedrijf gaf toen Apple met zijn iPhone kwam: 'Fijn dat Apple ons komt helpen de smartphone bij een breder publiek bekend te maken.' Een straat verderop tonen twee winkels hoe dat verhaal is afgelopen. De Nokia-flagshipstore is 'wegens verbouwing' gesloten tot en met september. In de Applestore schuin ertegenover gaan de iPhones en iPads over de toonbank.


Ook het gebrek aan marketingkwaliteiten en de Finse neiging jezelf vooral niet in het openbaar op de borst te kloppen hebben het bedrijf parten gespeeld, vervolgt Schröder zijn verhaal. Schrijnend voor wie zich realiseert dat Nokia al een eigen smartphone had (de Nokia 9000 Communicator uit 1996, red.) lang voordat Apple zijn iPhone lanceerde. Dat innovatieve producten van Nokia niet aansloegen, was tevens het gevolg van die focus op onderzoek en ontwikkeling. Schröder: 'Het leidde vaak tot allerlei technologische hoogstandjes waar de consument niet op zat te wachten'.


Bij de gepensioneerde Jari Nieminen hoeft niemand aan te komen met 'al die negatieve praat' over Nokia. Op een bankje aan de rivier in het centrum van Salo zegt hij: 'Weet je wat pas erg was geweest voor Salo? Als Nokia hier nooit was neergestreken.' Ook anderen lijken niet echt onder de indruk van de problemen. De inwoners van het dorp zijn er na een aantal reorganisatieronden wel aan gewend dat Nokia eens in de zoveel tijd ontslagen bekend maakt, zeggen ze in koor. Ze hebben wel vaker crises overleefd, en het leven kent nou eenmaal pieken en dalen.


Ook bij de plaatselijke Volkswagendealer is weinig opwinding te bespeuren. De zaak van Jouni Heina mag momenteel dan leeg zijn, van de problemen bij Nokia heeft hij geen last. 'Wij verkopen al jaren zo'n tien auto's aan Nokia-werknemers. Dat zal dit jaar ook wel weer lukken.' Zelfs Nokia-werknemer Timo, die niet met zijn achternaam in de krant wil, blijft koel. Voor de poort van het bedrijf zegt hij: 'Het zijn spannende tijden, maar het leven gaat door.'


In het centraal gelegen, moderne stadhuis van de gemeente moet locoburgemeester Irma Nieminen een beetje lachen om de reacties van haar dorpsgenoten, terwijl buiten het onweer losbarst. 'Finnen zijn niet echt types die snel op de barricaden gaan. We zijn een vrij lijdzaam volk.'


Maar de harde cijfers die zij en Seppo Pietarinen, hoofd Business Development van de gemeente, oplepelen, laten weinig aan de verbeelding over. De werkloosheid in de gemeente is momenteel 10,5 procent, dat zal oplopen tot 20 procent als Nokia alle reorganisaties doorvoert die het heeft aangekondigd. De belastinginkomsten van Salo, die deels van de bedrijven komen die er gevestigd zijn, liepen terug van 60 miljoen euro in 2010 naar 16 miljoen vorig jaar. 'Dit jaar zal het nog minder zijn.' Een paar scholen zijn gesloten, kleine klassen worden samengevoegd, de gemeentelijke gezondheidszorg is een beetje uitgekleed en ook de sociale diensten gaan naar een lager niveau. 'We moeten overal een beetje inleveren.'


Getroffen gezinnen

Op lokaal niveau zijn de gevolgen enorm voor de gezinnen die getroffen worden, zegt econoom Pohjola, maar de Finse economie zal er echt niet aan onderdoor gaan. Het gaat om ongeveer 20 duizend directe banen en misschien 50 duizend indirecte banen, op een werkzame beroepsbevolking van 2,5 miljoen mensen.


Bovendien, zo zeggen alle betrokkenen, heeft iedereen die bij Nokia heeft gewerkt enorm veel relevante kennis om op voort te borduren en zorgt Nokia goed voor de mensen die het de laan uit stuurt. Ze krijgen zes tot vijftien maanden vol doorbetaald, een ongekende luxe voor Finse begrippen. Daarnaast investeert het bedrijf in zogenoemdeBridge-programma. Dat moet van de schlemielen van vandaag de succesvolle ondernemers van morgen maken.


Het initiatief heeft zijn eerste vruchten al afgeworpen, weet de optimistische Tuula Antola. Als directeur Economische ontwikkelingen van de gemeente Espoo, waar het hoofdkantoor van Nokia is gevestigd, is zij nauw bij het bedrijf en bij haar drop-outs betrokken. Ze wijst op het bedrijf Jolla dat verder gaat met de ontwikkeling van MeeGo, een besturingssysteem dat Nokia tegelijk met Symbian de deur uit deed. Afgelopen week werd bekend dat het Chinese bedrijf D-Phone telefoons gaat maken voor Jolla.


Draadloze meetapparatuur

Twee andere relatief succesvol bedrijfjes die uit Nokia voortkomen, zijn Tellyo ('social television') en TreLab (draadloze meetapparatuur). 'In Espoo groeit de werkgelegenheid alleen maar. We hebben hier al 26 duizend meer banen dan in 2011.' Met die ex-Nokia-werknemers komt het wel goed, wil Antola maar zeggen.


Of het met Nokia zelf ook goed komt, zal de tijd uitwijzen. Ondanks alle slechte voortekenen heeft zelfs hotel-eigenaresse Tina Kesälä er nog alle vertrouwen in. Het is nog mogelijk dat de nieuwste Lumia-smartphone een succes wordt, denkt ze.


Maar zelfs als niet lukt, ziet ze genoeg mogelijkheden. 'Laat ze hier beneden een groot museum maken over de geschiedenis van de mobiele telefoon.' En zonder een spoortje ironie: 'Of een Nokia-pretpark! Zo met een achtbaan door die fabriekshallen, ik zou het wel weten.'


Van molens tot marktleider in mobieltjes


Nokia werd opgericht in 1865. In het Finse stadje Tampere bouwde Fredrik Idestam een molen voor de bewerking voor houtpulp, dat als grondstof dient voor papier. Een jaar na de opening volgde de tweede molen. Die kwam te staan in het plaatsje Nokia aan de rivier de Nokiavirte.


De pulp- en papierzaken leverden genoeg geld op om de activiteiten te verbreden. In 1902 stapte Nokia in de elektriciteitsopwekking. In de eerste helft van de 20e eeuw knoopte Nokia de ene bedrijfsactiviteit aan de andere. Via de productie van rubber, dat ook gebruikt kan worden als isolatiemateriaal in elektriciteitskabels, kwam het bedrijf terecht in de kabelbranche. Uit de rubberactiviteiten volgden de productie van laarzen en autobanden. Nokian Footwear en Nokian Tyres bestaan nog steeds, maar zijn geen onderdeel meer van het huidige Nokia. Via verscheidene overnames, en voortbordurend op de productie van elektriciteitskabels, werd Nokia vervolgens ook actief op de telecommarkt (netwerken en schakelaars) en ging het televisies, radio's en andere consumentenelektronica produceren. Uit de inlijving in 1979 van het bedrijf Salora (Salo Radio) uit het stadje Salo, volgde snel de oprichting van de mobiele tak Mobira.


In 1987 verwierf Nokia wereldfaam toen in Helsinki een foto werd gemaakt van oud-president Michail Gorbatsjov van de Sovjet-Unie. Met een mobiel ter grootte van een baksteen belde hij met een collega in Moskou. Het apparaat kreeg de bijnaam 'Gorba'. In 1991 koos Nokia ervoor om zich uitsluitend te richten op de mobiele telefoons. In de jaren die volgden zou het bedrijf er de absolute marktleider worden.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden