'Moslims in Oezbekistan zijn vogelvrij'

Tasjkent is woensdag opnieuw opgeschrikt door een explosie. Wie achter de recente aanslagen zit, is onbekend, maar of het buitenlanders zijn, wordt betwijfeld....

Een paar uur tevoren is ze nog de stad in geweest, alsof er niets aan de hand is. Dat klinkt vreemd, erkent Acacia Shields telefonisch vanuit het kantoor van Human Rights Watch (HRW) in Tasjkent. 'Paniek of angst zou normaal zijn, maar het lijkt juist of alles weer gewoon zijn gangetje gaat. De markt is gesloten, om puin te ruimen, en twee of drie straten zijn afgezet. Okay, er is veel politie op straat, maar dat is hier normaal.'

Een explosie gistermiddag in Tasjkent, gevolgd door een gijzelingsactie door veronderstelde terroristen, is de laatste in een reeks gewelddadige incidenten (waaronder enkele zelfmoordaanslagen) die sinds zondag aan zeker 42 mensen het leven heeft gekost. Maar wat of wie er nu precies achter het geweld schuil gaat, weet niemand. President Karimov wijst naar de verboden, internationale moslimorganisatie Hizb ut-Tahrir, maar waarnemers twijfelen daarover.

Volgens een van de vele geruchten heeft Karimov de aanslagen zelf in sc gezet om zijn strijd tegen moslims te rechtvaardigen. 'Niemand weet het', zegt Shields, 'alles kan in dit land.'

De geweldsexplosie valt samen met de presentatie van een rapport dat Shields namens Human Rights Watch schreef over Oezbekistan. In het 319 pagina's tellende document, waaraan vijf jaar is gewerkt, wordt het regime van Karimov scherp veroordeeld, vooral omdat het de moslimbevolking zwaar onderdrukt. Shields: 'Als door de recente gebeurtenissen mensen al bang zijn geworden, zijn het de moslims en de mensenrechtenactivisten.'

'Als ik met mensen spreek, en hen vertel welke informatie ik heb verzameld, zijn ze nauwelijks verbaasd. Er is in dit land geen persvrijheid,maar toch weet iedere burger min of meer wat er aan de hand is. Martelingen, bedreigingen, geweld, chantage, niemand kijkt ervan op. Zolang je zwijgt, hoef je niets echt te vrezen. Maar wie moslim is, of kritiek uit op de regering, loopt gevaar.'

Dinsdag presenteerde Shields officieel haar rapport ('Het cren van vijanden van de Staat: religieuze vervolging in Oezbekistan' www.hrw.org) nadat zij en haar staf de bevindingen in de voorgaande week al hadden voorgelegd aan de Oezbeekse ministeries van Buitenlandse Zaken en Justitie en het OM. Ze werden vriendelijk ontvangen, maar amper serieus genomen. Ach, elke gevangene zeurt over martelingen, hopend op steun van de internationale gemeenschap, reageerde een medewerker van Justitie.

Shields stelt dat de afgelopen vijf jaar ten minste zevenduizend moslims in Oezbekistan gevangen zijn gezet, op beschuldiging van banden met het wahabisme, een stroming in de islam die Karimovs regering als 'staatsgevaarlijk fundamentalisme' heeft aangemerkt. In het rapport zijn ook gedetailleerde, persoonlijke ervaringen opgenomen: varind van de 62-jarige vrouw die gearresteerd werd omdat ze protesteerde tegen het martelen van haar zoon, tot de veroordeling tot vijfenhalf jaar cel van een HRW-medewerker wegens homoseksualiteit.

De anekdotes ademen de geest van een wreed regime, geleid door president Islam Karimov, een vroegere Sovjet-apparatsjik die sinds 1989 aan de macht is. Als bondgenoot van de VS in de strijd tegen Al Qa'ida en de Taliban in Afghanistan geniet hij de bescherming van Washington, waardoor hij zich weinig aantrekt van internationale kritiek. Vorig jaar weigerde Karimov een delegatie van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) onder leiding van Jaap de Hoop Scheffer de hand te schudden.

Onder de paraplu van de internationale strijd tegen het terrorisme permitteert Karimov zich volgens Shields in eigen land een hetze te voeren tegen moslims. 'Het is in 1997 begonnen. In de voorgaande jaren had de president alle politieke oppositie geminimaliseerd, waarna hij dacht: waar zou in de toekomst oppositie vandaan kunnen komen? De moslims, was zijn conclusie, dus begon hij ze preventief te vervolgen. In 1999 pleegde de Islamitische Beweging van Oezbekistan een serie aanslagen, waarop Karimov zei: zie je wel? Sindsdien zijn moslims hier vogelvrij.'

Door de minachting waarmee de autoriteiten in Tasjkent haar rapport hebben ontvangen, beseft Shields dat een omslag in Oezbekistan moeilijk valt af te dwingen. Op korte termijn ziet ze twee mogelijkheden: de Commissie voor Mensenrechten die momenteel in Gen bijeen is, zou via een resolutie druk op Karimov kunnen uitoefenen en daarnaast zou de Europese Centrale Bank kunnen dreigen een voorgenomen lening aan Oezbekistan op te schorten.

Maar of het zo ver komt, betwijfelt Shields. 'Oezbekistan is een bondgenoot van de VS, dus de kans dat leningen worden ingetrokken is niet groot. Voorlopig zullen wij en andere belangengroepen het voortouw moeten nemen en blijven herhalen dat een blinde campagne tegen moslims uitsluitend meer sociale onrust en verzet oproept.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden