Moslims horen in het Westen niet thuis, is de boodschap

Het viel niet mee, opgroeien als Nederlands-Marokkaanse tiener aan het begin van de 21ste eeuw. Ik woonde in het Nieuwe Westen in Rotterdam, toen met al zijn drugsproblemen een van de slechtste wijken van Nederland, ik was een puber tijdens de Tweede Intifada, 11 september, de Irakoorlog en de rellen in de Franse banlieues. Door de opkomst van Fortuyn en het verharde integratiedebat moest ik al jong verbaal weerbaar worden tegen vooroordelen en beschuldigingen. Al vijftien jaar weet ik niet beter dan dat de islam wordt gepolitiseerd, geproblematiseerd, zelfs gecriminaliseerd. Ik heb ermee leren leven.

De Franse kapitein Jean Eugène in gesprek met een Marokkaanse vrouw in Talat n' Yacoub in september 1943. De moslim was in de 19de-eeuwse beeldvorming niet in staat zichzelf te besturen en te moderniseren en de blanke Europeaan nam die taak op zich. Beeld getty

Destijds wist ik niet wat ik erger vond: de minachting van politiek en media die ons sinds 9/11 ten deel is gevallen, of de door het fundamentalisme in de hand gewerkte karikatuur van de islam. Pas later realiseerde ik me dat het twee kanten van dezelfde medaille zijn. De eenzijdige en vaak generaliserende uitspraken van politici en opiniemakers zijn koren op de molen voor de jihadistische propaganda, die weer uitvergroot wordt in de media: een vicieuze cirkel die moeilijk te doorbreken valt. Voor een tiener was het lastig genuanceerd te blijven. We zaten vast tussen de vijandige taal van rechts en de betuttelende opvattingen van links, dat ons bleef zien als hulpeloze slachtoffers. Een volwassen en redelijke stem uit de moslimgemeenschap was er nog niet.

Martijn de Koning schreef in de Volkskrant over de 'racialisering' van moslims (Vonk, 7 mei), waarmee hij probeert te beschrijven hoe moslims als minderwaardig worden beschouwd ten opzichte van de 'superieure' westerse cultuur. Jonathan van het Reve reageerde: kritiek op een religie of aanhangers ervan gelijkstellen met racisme betekent, schreef hij, dat een zinnig debat wordt gesmoord. Bovendien raakt het begrip racisme daarmee aan inflatie onderhevig.

Neo-oriëntalisme

Ook ik heb vraagtekens bij de theorie van De Koning. Maar ik denk goed te begrijpen wat hij wil aantonen. Het uitsluiten van moslims op basis van vermeende groepskenmerken doet sterk denken aan het mechanisme van racisme zoals dat bijvoorbeeld in Amerika, Zuid-Afrika en Israël geïnstitutionaliseerd werd (en wordt). Maar racialisering is een ongelukkige term in dit debat, een term die zowel religiekritiek als islamofobie ondermijnt. En toch, er is iets aan de hand dat veel verder gaat dan religiekritiek. Iets dat wel giftig is en waar we het over moeten hebben. Het gaat vooral om de manier waarop taal en beeld worden ingezet om moslims als fundamenteel 'anders' neer te zetten. Ik zou willen spreken van neo-oriëntalisme.

De Palestijns-Amerikaanse literatuurwetenschapper Edward Said omschreef het begrip oriëntalisme als een geheel van eurocentrische vooroordelen en misvattingen over de islamitische wereld met als doel het kolonialisme te rechtvaardigen. De moslim was in de 19de-eeuwse beeldvorming niet in staat zichzelf te besturen en te moderniseren en de blanke Europeaan nam die taak op zich. Dit idee van beschavingsmissie moest de politieke overheersing en economische uitbuiting camoufleren.

Het is interessant om een parallel te schetsen met nu. Het beeld van de moslim is slechter dan ooit. De Nederlandse nieuwsconsument wordt er vrijwel elke dag wel op gewezen hoe fanatiek, agressief, onbetrouwbaar en vrouwonvriendelijk moslims wel niet zijn. Zo'n voorstelling van zaken gedijt natuurlijk alleen als het publiek er vatbaar voor is.

Demonstranten van de anti-islam-groepering Pegida voeren actie in Duitsland. Beeld epa

Ontnomen individualiteit

Neo-oriëntalisme is naar mijn idee het stigmatiseren en uitsluiten van moslims op basis van etnische kenmerken die onverenigbaar met de westerse cultuur worden geacht. Religieuze normen en waarden worden vermengd met zaken als huidskleur, taal en cultuur. Niet alleen wordt een religieus waardenstelsel aangevallen, er worden vaak ook algemene uitspraken gedaan over de groep. Het probleem is niet dat misstanden worden aangekaart, maar dat moslims daarmee onlosmakelijk worden verbonden, zonder rekening te houden met de diversiteit binnen die groep. Een onschuldig lijkend voorbeeld is de roep om afstand te nemen van islamitische terreuracties. Moslims wordt zo hun individualiteit ontnomen, ze worden benaderd als collectief, alleen vanwege een gedeelde religieuze of culturele achtergrond.

De PVV en sommige media en opiniemakers vergelijken moslims met beesten en natuurrampen: stemvee, kopvodden, tsunami. Maar ook een ogenschijnlijk milder woord als importbruiden dehumaniseert. Uitzonderlijk zijn zulke uitspraken al lang niet meer. Hetzelfde geldt voor beelden. Het eindeloos herhalen van de spotprent van Mohammed met een bom in zijn tulband creëert een stereotiepe beeld over mensen die een tulband dragen, een niet-westers kledingstuk. In de VS zijn sinds 9/11 sikhs aangevallen omdat zij een tulband droegen: men verwarde deze niet-islamitische groep met moslimextremisten. Moslims worden voorgesteld als een element dat hier niet thuishoort.

Discriminatie en geweld

Van het Reve stelde dat wie zichzelf geen moslim vindt, kan stoppen zich aangesproken te voelen. Zeg dat tegen de sikhs of de mensen die de laatste tijd uit Amerikaanse vliegtuigen zijn gezet. De negatieve beeldvorming kan tot discriminatie en zelfs geweld leiden.

Van het Reve stelde de vraag: wat is er zo mooi en waardevol aan dat geloof? Persoonlijk ervaar ik de islam als een buitengewoon positieve erfenis en haal ik er inspiratie en troost uit. Tolerantie, openheid, geduld, zelfreflectie, ja zelfs individualisme vormen voor mij de kern van mijn geloof. Maar ik vrees dat Van het Reve een retorische vraag stelde, dat zijn beeld van de islam al vaststaat: namelijk dat van een onsympathieke, intolerante, zelfs bloeddorstige religie.

Ben ik representatief? Nee, maar de fundamentalist is dat evenmin. Natuurlijk kun je iets zeggen over misstanden binnen de islamitische gemeenschap, maar dan wel op de inhoud, zonder te vervallen in generalisaties en aannames. Wanneer bijvoorbeeld de praktijk van polygamie aangekaart wordt, betekent dat niet dat moslims daar bij voorbaat welwillend tegenover staan, simpelweg omdat het in de Koran staat. Sterker nog, de kans is groot dat de meeste moslims het er niet mee eens zijn. Te vaak wordt het dogmatische, orthodoxe standpunt als norm gebruikt waardoor een vertekend beeld ontstaat van de werkelijkheid. Nuance wordt snel weggehoond als cultuurrelativisme of struisvogelpolitiek.

Geen dialoog

Het zogeheten islamdebat lijkt een rationele discussie, maar wie goed oplet merkt dat er geen dialoog gaande is. Dat is niet vreemd, want daarvoor is geen gelijkwaardige basis. Wanneer moslims voornamelijk worden neergezet als theologisch denkende en handelende mensen met een in essentie achterlijk waardenstelsel, dan is een gesprek bij voorbaat een verspilling van tijd en energie. Een zinnig debat voer je op basis van gelijkwaardigheid en openheid. Ik ben vóór een ruime vrijheid van meningsuiting en vóór religiekritiek. Wanneer islamitische zeloten aan de hand van heilige geschriften hun misogynie, homohaat en antisemitisme proberen te legitimeren, moet dat bestreden worden.

Maar een hele bevolkingsgroep als irrationeel en achterlijk afschilderen vanwege een gedeelde religieuze achtergrond is niet onschuldig en heeft gevolgen voor mensen die zich tot de grote moslimfamilie rekenen. Van de week werd een varkenskop door de ruit van een islamitische slagerij gegooid. In Zutphen werd onlangs een meisje om haar hoofddoek aangevallen. Het aantal aanslagen op moskeeën loopt snel op. Dat is niet los te zien van het ontspoorde islamdebat.

Lotfi Abdel Hamid (29) is geschiedenisdocent in Rotterdam en gespecialiseerd in islam en het Midden-Oosten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.