Moskou en Minsk vechten met en om gas

Wit-Rusland en Rusland ruzial maanden over een contract voor gasleveranties. Alle retoriek ten spijt beseffen beide landen echter dat ze tot elkaar veroordeeld zijn....

'We zullen niet schromen ook een tweede keer de kraan dicht te draaien', sprak Vladimir Kondratsjoek, een van de directeuren van de Russische gasproducent Gazprom, begin februari.

De kachels in Wit-Rusland waren na een etmaal zonder toevoer amper weer warm, of de grote broer in Moskou meende alweer de tanden te moeten laten zien aan de kleine broer. Minsk bleek echter amper onder de indruk, getuige de reactie van de Wit-Russische premier Sidorski: 'Rusland kan beter niet vergeten wie zijn vrienden zijn.'

Zo bekvechten Moskou en Minsk al maanden - op het oog met als inzet de energieleveranties, doch in werkelijkheid vanwege veel grotere belangen. Rusland vreest zijn greep kwijt te raken op het doorgaans loyale Wit-Rusland, dat door het aanstaande NAVO- en EU-lidmaatschap van de buurlanden Estland, Letland en Litouwen een makkelijker prooi wordt voor het Westen.

Het samenwerkingsverband met de NAVO dat Wit-Rusland vorige week sloot, voedt de argwaan in Moskou. Minsk huivert op zijn beurt bij de gedachte aan klassieke sovjet-dictaten uit Moskou.

Gas is voor beide landen het wapen om elkaar de duimschroeven aan te draaien. Als exclusieve energieleverancier voelt Rusland zich sterk genoeg de buurman te intimideren, maar Wit-Rusland weet dat het als eigenaar van het pijpleidingennetwerk de grote broer ernstig in verlegenheid kan brengen. Gazprom bedient een kwart van de totale Europese energiemarkt en kan Wit-Rusland als transitland eigenlijk niet missen.

Het Duitse gasbedrijf Ruhrgas, een van de grootste klanten van Gazprom, liet recent in een verklaring weten dat het Russisch-Wit-Russische conflict 'de gehele continentale energiemarkt uit het evenwicht kan brengen'.

Moskou volgt de uitbreiding van de EU met argusogen. Weliswaar heeft Rusland zelf ook grote economische belangen in Europa, maar president Poetin wil waken voor een te grote politieke invloed van Brussel in zijn achtertuin. Als tegenwicht voor de EU initieerde Moskou in 2000 de oprichting van de Euroaziatische Economische Gemeenschap (EEC), een bondgenootschap tussen Rusland, Wit-Rusland, Kazachstan, Kirgizin Tadzjikistan dat de regionale handelsbetrekkingen tracht te stimuleren. Rusland neemt 40 procent van het budget van de EEC voor z'n rekening.

In de ruim drie jaar dat de EEC nu operationeel is, wierp Wit-Rusland zich bij herhaling op als spelbreker. Minsk frustreerde besprekingen over de invoering van een gezamenlijke munteenheid - de Russische roebel uiteraard - en lapte bij herhaling afspraken over collectieve misdaadbestrijding aan zijn laars. Het vermoeden bestaat dat Wit-Rusland zijn strategische ligging, grenzend aan de EU en NAVO, misbruikt om de vier overige EEC-lidstaten te manipuleren.

Veel meer nog dan Poetin lijkt diens Wit-Russische ambtgenoot Alexander Lukasjenko echter klem te zitten tussen de EU en de EEC. In januari kondigde Brussel een onderzoek aan naar 'mogelijke obstructie van vakbonden en sociale arbeidsomstandigheden', daarbij dreigend Wit-Rusland eventueel uit te sluiten van het GSP-handelsakkoord. Dat akkoord, dat niet EU-landen de mogelijkheid biedt tegen gereduceerde tarieven produkten te exporteren naar de EU, levert Wit-Rusland jaarlijks honderden miljoenen euro's op.

Zonder economische hulp - hetzij van de EU, hetzij van de EEC - dreigt Wit-Rusland af te glijden naar een maatschappelijk faillissement. Nadat de eerste termijn van zijn presidentschap (1994-'97) nog een relatieve welvaart had gebracht, heeft Lukasjenko zijn bevolking de voorbije jaren in armoe gestort door halsstarrig te weigeren oude, corrupte sovjet-systemen te hervormen. De toenemende druk uit zowel Brussel als Moskou dwingt Lukasjenko stilaan een keus te maken.

In het besef dat Brussel Wit-Rusland reeds heeft betiteld als 'de laatste dictatuur van Europa' lijkt Lukasjenko zijn vrienden vooralsnog in Moskou te moeten zoeken. Omgekeerd lijkt Moskou zich te realiseren dat de nukken en grillen van de kleine broer omwille van geopolitieke overwegingen soms geslikt moeten worden.

Met de ondertekening van een tijdelijk gascontract, met de looptijd van een maand, gunden Rusland en Wit-Rusland elkaar begin februari een noodzakelijke adempauze.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden