Moskou biedt olie zonder inspraak

In Ruslands poolgebied ligt de rijkdom voor het oppompen. Ook voor westerse oliebedrijven, als ze kennis inbrengen. Maar milieuorganisaties protesteren - want wie houdt hier toezicht?

AMSTERDAM - Rusland heropent militaire basis in poolgebied


Om zijn aanspraken op de bodemschatten in het poolgebied kracht bij te zetten gaat Rusland een oude militaire basis op de Nieuw-Siberische eilanden in de Noordelijke IJszee weer in gebruik nemen. Eerder deze maand arriveerden tien oorlogsschepen bij de eilanden, met materiaal voor de herbouw van een Sovjet-luchtmachtbasis op het eiland Kotelny. De basis moet als bruggenhoofd dienen voor de Russische aanwezigheid langs de noordoostelijke zeeroute, die volgens president Poetin de komende decennia 'even belangrijk kan worden als het Suezkanaal'. De basis, die in 1993 werd gesloten, moet het hele jaar door toegankelijk zijn. Het ligt in de bedoeling het vliegveld komende maand al te openen. 'De Russische leiding heeft het politieke besluit genomen terug te keren in het poolgebied', zegt militair specialist Viktor Litovkin. 'We gaan vliegvelden en meteorologische stations herstellen en de marine inzetten om schepen te escorteren en Ruslands economische belangen te beschermen.'


Niet alleen de Russen zelf, ook westerse oliebedrijven willen graag naar olie gaan boren in de Russische poolwateren. Daar hebben ze minder last van inspraak en toezichthouders.


Met kalasjnikovs en getrokken messen maakten mannen van de Russische kustwacht, in Rusland onderdeel van de binnenlandse veiligheidsdienst FSB, dit weekend duidelijk dat ze niet gediend zijn van Greenpeace-activisten die olieplatforms beklimmen. Olie en gas zijn in Rusland een zaak van nationaal belang - zonder die inkomsten valt de basis onder de welvaart weg en is de instabiliteit nabij.


De actievoerders en hun schip, de Arctic Sunrise, werden dinsdag opgebracht in Moermansk. Ze worden beschuldigd van piraterij - een stevige aanklacht, die toekomstige activisten kan afschrikken.


De Russen worden niet graag gestoord bij hun werk boven de poolcirkel. Dat werk staat op het punt echt te beginnen: het Prirazlomnaya-platform van Gazprom Neft (de oliedochter van Gazprom), doelwit van Greenpeace, is de eerste installatie ter wereld die grootschalig offshore olie moet gaan winnen in de Arctische zeebodem.


De Russen zien gouden bergen. Volgens schattingen van de Amerikaanse geologische dienst USGS ligt meer dan de helft van de Arctische olie- en gasvoorraden in Russische poolgebieden, grotendeels offshore. Het zou omgerekend gaan om 200 miljard vaten olie, met in theorie een waarde van duizenden miljarden euro's.


Ook de oliemaatschappijen ExxonMobil, ENI, Statoil en Shell willen graag aan de slag onder het Russische ijswater. De eerste drie sloten het afgelopen jaar overeenkomsten met het staatsbedrijf Rosneft, Shell met Gazprom Neft. De Russen krijgen zo toegang tot westerse technologie, de westerse bedrijven toegang tot onontgonnen gebied. Als het ijs zich door het opwarmende klimaat blijvend terugtrekt, openen zich ongekende mogelijkheden.


Wat de bedrijven precies van plan zijn is onduidelijk. In westerse landen moeten ze gedetailleerde plannen indienen, vergunningen aanvragen en milieueffectrapportages laten zien, waarna overheden, toezichthouders, bewoners en activisten ze nauwgezet tegen het licht houden. Zo liep Shell jaren vertraging op bij pogingen naar olie bij Alaska te gaan boren. In Rusland kunnen de bedrijven hun kaarten veel meer tegen de borst houden.


Stukken zeebodem

Shell, dat in april tijdens het staatsbezoek van Vladimir Poetin een geruchtmakende principeovereenkomst sloot met Gazprom, kan daarover nog steeds niet meer zeggen dan dat het een principeovereenkomst is. 'Het is voorbarig erop vooruit te lopen', zegt een woordvoerder. 'Alles wat we erover willen zeggen staat in de aankondiging.' Dus weet nog niemand in welke gebieden Shell en Gazprom aan de slag willen, al wijzen de geruchten op de Petsjora Zee bij Nova Zembla en de Tsjoektsjenzee tegenover Alaska.


Andere bedrijven, zoals het Amerikaanse ExxonMobil, het Italiaanse Eni en het Noorse Statoil, zijn via hun deals met Rosneft (jointventures waarin de westerse bedrijven een belang hebben van 33 procent) een stap verder. Zij hebben al belangen in stukken zeebodem. Vooral ExxonMobil heeft grote plannen. Het programma van ExxonMobil en Rosneft in de Noordelijke IJszee vergt een investering van 500 miljard dollar (370 miljard euro). Volgend jaar moeten de boringen beginnen, maar over de voorwaarden en olie-opruimplannen is onduidelijkheid.


De grote angst van milieuorganisaties is dat tijdens het boren of tijdens het winnen van de olie een olielek ontstaat. 'Er bestaat nog steeds geen goede techniek om olie in ijs op te ruimen', zegt Ben Ayliffe van Greenpeace, die vanuit Londen de poolprotesten leidt. 'En de boorlocaties liggen vaak duizenden kilometers van de bewoonde wereld. Het duurt dagen voordat opruimschepen ter plekke kunnen zijn.'


In Rusland zijn de gevaren nog groter dan in bijvoorbeeld Alaska, concludeerde de Russische onderzoekster Maria Ivanova van de Universiteit van Tromsø vorig jaar. 'Het Russische systeem voor bestrijding van olielekken is niet goed ontwikkeld. De betrokken organisaties zijn er onvoldoende op voorbereid en ze krijgen te weinig geld.'


Ook het Wereldnatuurfonds ageert tegen oliewinning in de poolgebieden. 'In Rusland maken we ons ten minste zo veel zorgen als elders. Er is nog niet in kaart gebracht waar de kwetsbare natuur zit. Aan goede milieueffectrapportages doen ze daar niet.'


Toevallig begint woensdag in de Siberische plaats Salechard het derde internationale Noordpoolforum van de Arctic Council, een soort bestuur van de acht landen aan de poolcirkel. De conferentie, waar Poetin zelf gastheer is, concentreert zich op de vraag hoe milieubescherming en exploitatie van natuurlijke hulpbronnen kunnen samengaan. Deelnemende diplomaten konden dinsdag in Moermansk eerst een kijkje nemen bij de Arctic Sunrise.


Het gebrek aan een onafhankelijke toezichthouder en strenge wetten in Rusland komt de aldaar actieve oliebedrijven volgens Greenpeace goed uit. 'Het lijkt er sterk op dat zij op zoek zijn gegaan naar landen met een minder strak geregeld toezicht', zegt Ayliffe.


Shells bestuursvoorzitter Peter Voser verwierp die suggestie eerder dit jaar tijdens de jaarlijkse aandeelhoudersvergadering. Gaat Shell niet in zee met een ondeugdelijke partner?, was de vraag. Nee, het werkt andersom, zei Voser: 'Onze invloed in zo'n jointventure is aanzienlijk. Dat is precies de juiste manier om ervoor te zorgen dat de juiste standaarden worden toegepast.'


Ayliffe moet daarom lachen. 'Bedoelt hij de standaarden die ze in Alaska hebben toegepast? Daar liep een van hun boorplatforms op de rotsen.'


De eerste zorgen richten zich nu op het Prirazlomnaya-platform. Normaal doen oliebedrijven eerst proefboringen met een boorplatform, om vervolgens een productieplatform te bouwen om de olie naar boven te halen. De Russen combineren dit in één platform, een gevaarte uit de jaren tachtig dat in Rusland ijsbestendig is gemaakt en van installaties is voorzien. Milieuorganisaties betwijfelen of 'de roestbak' voldoet.


Bij dit project van Gazprom is Shell overigens nog niet betrokken, benadrukt een woordvoerder.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden