nieuws religieus onderwijs

Moskeebestuurders: AIVD draagt bij aan polarisering

Moskeebesturen uiten hun ongenoegen over het recent verschenen jaarverslag van de AIVD. De veiligheidsdienst zou alle lessen Arabisch en islamitisch onderwijs ten onrechte wegzetten als radicaal en daarmee polarisering in de hand werken.

Leden van de moslimgemeenschap tijdens het vrijdaggebed in de Haagse as-Soennah moskee. Beeld ANP

Dat stellen moskeebestuurders vrijdag in het dagblad Trouw en volgt op de publicatie twee weken geleden van het jaarverslag van de Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst (AIVD) over 2018. Daarin schrijft de dienst dat er ondemocratische en onverdraagzame denkbeelden zouden worden verspreid in het islamitisch onderwijs. Radicale invloeden hebben volgens de AIVD een steviger greep gekregen. De grootste dreiging zou uit de hoek van het salafisme komen – een orthodox islamitische stroming.

Zulke berichtgeving, hoe goed bedoeld ook, heeft een polariserend effect, waarschuwt de Amsterdamse imam Yassin Elforkani. Elke moskee in Nederland geeft volgens de imam islamitisch onderwijs; door niet te specificeren op welke instituten de AIVD doelt, zou de dienst alle moskeeën in het verdachtenbankje zetten. ‘Wat moet een buurvrouw van een moskee denken over het object waar ze naast woont na het lezen van die berichten? Hoe kijkt ze naar de kinderen die op zaterdag of zondag naar de moskee lopen voor islamitische les?’

Volgens Elforkani voedt het rapport het wantrouwen van de Nederlandse samenleving jegens moslims, maar ook van moslims tegenover democratische overheidsinstanties als de AIVD. Het voedt het idee dat instanties antimoslim zouden zijn en dat ze het zelf nooit goed kunnen doen. Volgens de imam is het belangrijk om specifiek te zijn in de berichtgeving, door de namen van instellingen te noemen en alarmerende termen als ondemocratisch en anti-integratief toe te lichten.

Ernstige zaak

‘Dit soort uitspraken speelt krachten in de kaart die er baat bij hebben dat de samenleving verdeeld raakt; zowel extreem-rechts als radicale moslims,’ vindt Abdelhamid Taheri van de As Soennah-moskee. Dat juist een veiligheidsdienst als de AIVD met dergelijke beschuldigingen komt, vindt hij een ernstige zaak. ‘De staatsveiligheid is gebaat bij harmonie en saamhorigheid in de samenleving, die verstoor je als je met GeenStijl-achtige termen gaat strooien om de hele moslimgemeenschap verdacht te maken.’

‘De AIVD trekt het in het verslag veel te breed’, zegt ook Maurits Berger, hoogleraar islam en het Westen aan de Universiteit Leiden. ‘Er is in Nederland een groot aanbod van islamitisch onderwijs. Van lessen over de Koran tot Arabisch. Daartussen zitten ergens ook de lessen waar de AIVD zich zorgen over maakt’, zegt de hoogleraar. ‘Maar het is niet handig om het allemaal op een hoop te gooien.’

Toch deelt Berger de zorgen van de AIVD wel. ‘We weten dat er op bepaalde scholen onderwijs wordt gegeven waardoor kinderen juist verder worden weggedreven van de Nederlandse samenleving’, zegt de hoogleraar. ‘De AIVD kijkt daar puur vanuit een veiligheidsperspectief naar. Zij zien de individuen die hun ideologie in de lessen overbrengen als bedreiging en dat is op zich terecht.’

‘Niet zo gek’

Volgens Joas Wagemakers, universitair hoofddocent Islam en Arabisch aan de Universiteit Utrecht, zijn er binnen het salafisme waar de waarschuwing van de inlichtingendienst zich met name op richt, inderdaad denkbeelden die moeilijk passen in de Nederlandse samenleving. ‘Salafisten scheiden zich met hun conservatieve denkbeelden soms het liefst af van de samenleving.’

Ook wordt het salafisme vaak in verband gebracht met islamitisch terrorisme. ‘Dat is op zich ook niet gek’, zegt Wagemakers. ‘Salafisten kleden zich hetzelfde en ook hun overtuigingen komen in grote lijnen overeen.’ Dat wil echter niet zeggen dat salafisten terroristen zijn. ‘Veel van hen distantiëren zich juist van geweld’, zegt de de islamdeskundige. ‘Maar ze houden er behoudende ideeën op na die zich ook in het onderwijs kunnen vertalen.’

Het is niet verboden om orthodox of ondemocratisch onderwijs te geven als je maar binnen de grenzen van de wet blijft, zegt Elforkani. ‘Het is misschien wel onwenselijk, maar daar moet je een debat over voeren, dat kun je niet rechtsstatelijk toetsen.’ Hij benadrukt bovendien dat juist salafisten een grote rol hebben gespeeld in het tegengaan van radicalisering.

Twee maten

Over Taheri’s As Soennah-moskee deden serieuze verdachtmakingen de ronde. Zo zou de AIVD de gemeente Den Haag volgens Nieuwsuur hebben gewezen op een omstreden Koeweitse geldschieter van de moskee, en zou de imam zich naar buiten toe gematigder voordoen dan hij is. ‘Dit soort geruchten doet zich al jaren voor, maar we zijn nooit ergens voor vervolgd,’ zegt Taheri. Volgens de voorzitter wordt er met twee maten gemeten.

Als voorbeeld noemt hij het convenant dat de buitenlandse financiering van gebedshuizen transparant moest maken. Taheri zat samen met enkele andere koepelorganisaties aan de onderhandelingstafel, maar liep daarvan weg toen bleek dat die regel alleen voor islamitische gebedshuizen zou tellen. Te willekeurig, vond Taheri.

Hoogleraar Berger vindt de focus van de AIVD op islamitisch onderwijs opvallend. ‘We kennen in Nederland verschillende vormen van orthodox onderwijs – ook vanuit het christen- en jodendom. Daar zijn verschillende mensen te vinden die zeggen dat we in een zedeloze maatschappij leven en dat een democratie niet de beste staatsvorm is’, zegt Berger. ‘Ik ben heel benieuwd waarom de inlichtingendienst het islamitisch onderwijs nu zo specifiek noemt.’

Imam Elforkani denkt dat de dienst zoekende is naar een nieuwe maatstaf om radicalisering te meten. Eerder waren jongeren die voorbereidingen troffen voor een reis naar Syrië makkelijker te herkennen, maar volgens de imam zijn de radicale netwerken slimmer geworden en weten overheidsinstanties niet goed meer waar ze het gevaar moeten zoeken. ‘Ik denk dat de uitspraken voortkomen uit onwetendheid. Ik hoop het. Want als het gewoon een ongelukkige formulering is geweest, kunnen we dat herstellen.’

De AIVD laat in een reactie weten dat het over onderzoeken communiceert om de alertheid in de samenleving te vergroten, niet om te polariseren. ‘Onze waarschuwingen blijven op hoofdlijnen, omdat we kwaadwillenden niet wijzer willen maken dan nodig en de privacy niet onnodig willen schenden,’ legt een woordvoerder uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden