Morrelen achter de Muur

In China neemt de druk toe om binnenkort genetisch gemodificeerde rijst aan te planten. Voordelen zat, maar critici vrezen voor het milieu....

Door Ben van Raaij

De rijstterrassen van Longji bij Longsheng, in de Zuid-Chinese provincie Guangxi, vormen vanaf de omringende heuvels bezien een bijna abstract kunstwerk. Etnische minderheden zoals de Yao hebben de veldjes in de loop van meer dan duizend jaar in de hellingen uitgekerfd. De rijst die er volgens oeroude tradities wordt geteeld, is een lokale variit, een van de bijna 75 duizend rijstrassen die China kent.

Elders in het thuisland van de rijst gaat het intussen heel wat geavanceerder toe. China heeft de biotechnologie omarmd. Gesteund door enorme overheidssubsidies (nu 250 miljoen dollar per jaar, vier keer meer dan vijf jaar geleden) sleutelen duizenden onderzoekers al ruim tien jaar aan genetisch veranderde rijst, kortweg gmo-rijst.

Persbureau meldde onlangs op gezag van Chinese wetenschappers dat mogelijk komend jaar al een rijstsoort met ingebouwde insect-resistentie commercieel wordt aangeplant. Het International Rice Research Institute op de Filipijnen denkt dat het nog drie jaar duurt. 'Maar wij hebben aanwijzingen dat op hoog niveau grote druk wordt uitgeoefend om op korte termijn introductie toe te staan', stelt Doreen Stabinsky van Greenpeace International.

Het zou een doorbraak zijn als China overgaat tot commerci teelt van gmo-rijst. China is de grootste producent en consument van rijst, het belangrijkste voedingsgewas ter wereld en hoofdvoedsel voor drie miljard mensen. Elders wordt de voortgang in gmo's nog steeds gehinderd door reserves bij de consument. Het Amerikaanse zadenconcern Monsanto trok nog in juni dit jaar plannen in om in de VS en Canada genetisch aangepaste tarwe te telen.

Maar China heeft haast, omdat de rijstproductie afneemt. Afgelopen jaren is al een conventionele, hybride 'superrijst' ontwikkeld die in plaats van 6,5 wel 13,5 ton per hectare oplevert. Die is echter niet voor alle arealen geschikt. Volgens directeur Jikun Huang van het Centre for Agricultural Policy in Peking moet de superrijst daarom worden aangevuld met genetische manipulatie.

Gentech-rijstonderzoek kwam in een stroomversnelling toen Chinese en Amerikaanse onderzoekers in 2002 het rijstgenoom wisten te ontrafelen. Een hele klus: rijst heeft 30-tot 55 duizend genen, meer dan de mens. 'We proberen nu de functies van al die genen te achterhalen', zegt dr. Andy Pereira van Plant Research International in Wageningen. Hij neemt als moleculair geneticus deel aan het International Rice Functional Genomics Consortium.

De Chinezen werken volgens Pereira aan diverse transgene rassen. Voorop staat BT-rijst, waaraan een bacterieel gen is toegevoegd dat de plant resistent maakt tegen bepaalde insecten. Andere varianten zijn resistent tegen bestrijdingsmiddelen en schimmels of beter bestand tegen droogte of verzilting.

Daarnaast wordt ook gewerkt aan rijst met bijzondere voedingswaarde. Het gaat onder meer om de bekende gouden rijst, die extra bcaroteen, grondstof voor vitamine A, en ijzer en zink bevat. Ideaal voor slecht gevoede plattelandskinderen, is het idee. Vooralsnog heeft het zijn belofte niet ingelost: zo moet je per dag vele kilo's eten om aan je dosis vitamine A te komen.

Kritische Chinese wetenschappers en ook de prille milieubeweging dringen intussen aan op voorzichtigheid en strengere regels. Maar het debat over gmo's staat nog in de kinderschoenen, hoewel China gentech-katoen verbouwt en bakolie vaak dito soja bevat.

De angst is dat bij de voorgenomen teelt van gmo-rijst genetisch gemodificeerd materiaal onbedoeld, onder meer via stuifmeel, in het ecosysteem belandt, bijvoorbeeld in wilde rijst. 'Dat gevaar is re. Hoewel Mexico, brongebied van de ma een strikte ban heeft op gmo's, heeft transgene mazich vanuit de VS in Mexico verspreid. De effecten zijn nog onduidelijk, maar zeker is dat die onbeheersbaar en onomkeerbaar zijn', aldus Stabinsky.

Zo kan het BT-resistentiegen volgens haar ook gevolgen hebben voor onschadelijke insecten, met effecten op het hele ecosysteem. 'Niet doen dus, tot je de risico's precies kunt inschatten', zegt Stabinsky. 'En dat geldt eens te meer voor belangrijke voedselgewassen en zeker in een centrum van oorsprong, zoals Zuid-China dat is voor rijst.'

Dat de Chinese regelgeving tekortschiet, bleek eerder dit jaar. In Sinkiang zijn in de jaren negentig meer dan een miljoen gentech-populieren aangeplant in de strijd tegen erosie. Maar de Chinese gmo-regels kennen geen bomen, alleen gewassen. Gevolg is dat niemand meer weet waar de bomen staan. De ingebouwde genen hebben zich inmiddels al naar wilde populieren verspreid.

Pereira relativeert het besmettingsprobleem. 'Een zekere verspreiding van genetisch materiaal vindt altijd plaats, ook bij conventioneel geteelde variiten. De simpele regel bij elke veredeling is daarom: voldoende afstand houden tot ander gewas. In productiesituaties moet je, zeker als het om kleine boeren gaat, aanvullende maatregelen nemen.'

Daarnaast, aldus Pereira, zal gentechrijst een hybride ras zijn, een kruising van twee soorten die tot 30 procent meer opbrengst geeft, maar alleen in het eerste jaar. Het zaad is dus ongeschikt voor herplanten, en de boer moet jaarlijks nieuw zaaigoed kopen. Ook dat beperkt de onbedoelde gene flow.'

Stabinsky gelooft niet dat dit werkt, zeker niet bij arme boeren op marginaal land. 'Vermenging treedt op, hoe streng je de regels ook maakt. Ook hybride gentech-zaad kan kiemen, en een arme boer zal het planten als hij geen geld heeft voor nieuw zaaigoed. Er blijft ook altijd rijst achter op een veld. De gevolgen blijven niet beperkt tot China, want de wind waait waarheen hij wil.'

Volgens Pereira is gentech-rijst onafwendbaar in aantocht. Zelf onderzoekt hij stress-tolerantie bij rijst, zoals droogte. 'Rijst wordt in water verbouwd, tegen onkruid. Water wordt steeds schaarser, ook in China. We hebben straks een droogteharde variit nodig die ook resistent is tegen herbiciden, zodat je zonder water kunt verbouwen en niet te veel hoeft te spuiten.'

Stabinsky hoopt China te kunnen stoppen, mede door binnenlandse druk. 'Ook Aziatische consumenten willen geen gmo's. Japan en Zuid-Korea hebben hun veldproeven met rijst al gestaakt. Rijst in China is cultuurgoed, net als main Mexico. De mensen willen niet dat daarmee gerommeld wordt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden