Morgen is de koningin aan zet

De koningin begint donderdag adviezen in te winnen over de start van mogelijk een zeer ingewikkelde en langdurige formatie. Behalve de vice-voorzitter van de Raad van State, en de voorzitters van Eerste en Tweede Kamer, zullen alle politiek leiders de komende dagen hun opwachting maken bij Huis ten Bosch.

‘In theorie is het mogelijk dat ze ervoor kiezen om eerst een debat met de nieuwe Kamer te voeren over de verkiezingsuitslag’, zegt staatsrechtgeleerde Jan Vis. ‘Het onlangs op dit punt aangepaste reglement van orde biedt die mogelijkheid. Maar ik verwacht dat niet, gezien de noodzaak van een snel weer missionair kabinet.’

Daarom zal toch op korte termijn de bekende stoet adviseurs langs koningin Beatrix trekken: de vice-voorzitter van de Raad van State, de voorzitters van Eerste en Tweede Kamer, en de nieuwe fractievoorzitters. Volgens hoogleraar staatsrecht Jan Douwe Elzinga is het toch het meest waarschijnlijk dat met de nu bekende uitslag als eerste de dat de mogelijkheid van een Paars-plus-coaltie (VVD-PvdA-D66-GroenLinks) wordt onderzocht.

Grootst mogelijke meerderheid

‘De majesteit zal bekijken welke coalitie op de grootst mogelijke meerderheid kan rekenen, en dat lijkt op dit moment Paars-plus te zijn, ook bij gebrek aan andere serieuze mogelijkheden’, zegt Elzinga. ‘Stel dat dat niet lukt, dan breekt er een tweede fase aan.’

Maar volgens Vis kan het staatshoofd ook niet om de grote winnaar op rechts, de PVV, heen. ‘Je kunt deze winnaar niet negeren. De vraag is alleen: wie wil er daarmee regeren? Alleen de VVD en het CDA zijn niet voldoende.’

Vis is er daarom van overtuigd dat het een van de allermoeilijkste formaties aller tijden wordt. ‘Maar er zit wel een zekere logica in het formatiesysteem: bij het onderzoek valt steeds een onmogelijke combinatie af, totdat er een mogelijke overblijft.’

Paars-plus

Elzinga verwacht dat het staatshoofd na enige dagen adviezen informateurs van PvdA en VVD zal aanwijzen om de mogelijkheid van Paars-plus te onderzoeken. Hoewel het veel lijkt uit te maken of PvdA of VVD nu uiteindelijk de meeste stemmen haalt, is het volgens Elzinga niet per definitie zo dat de grootste partij de leiding krijgt in de formatie. ‘Dat hangt af van de grootste partij in de te onderzoeken coalitie, en zou dus in theorie ook de een na grootste kunnen zijn.’

Volgens Elzinga is er weinig ruimte voor koningin Beatrix om af te wijken van de heersende lijn uit de adviezen. ‘Als ze een persoonlijke voorkeur laat speken, heeft ze een probleem.’

‘Eén ding is zeker’, zegt Elzinga, ‘1 juli gaan we niet halen.’ Nee, natuurlijk niet, zegt ook Vis, ‘dat was alleen maar retoriek van Rutte.’

Unieke situatie

Dit is een unieke situatie, zegt Carla van Baalen, directeur van het Centrum voor Parlementaire Geschiedenis in Nijmegen. ‘Een dergelijke nek-aan-nek race is als laatste voorgekomen in 1952. Toen haalde zowel PvdA als KVP dertig zetels. Deze partijen zaten al in het kabinet Drees-ll en vormden toen Drees-lll. De PvdA had de meeste stemmen en leverde dus de premier.’ Toch is dat geen automatisme.

In 1982 was het Lubbers die premier werd terwijl de PvdA de grootste werd. Sindsdien heeft altijd de grootste partij de premier geleverd. Het is het veiligst om deze weg te kiezen, maar donderdag komen alle adviseurs bij de koningin langs. Zij beslist uiteindelijk.’

]]>

Alle ministers van het kabinet Balkenende II staan, na een formatieperiode van 125 dagen, samen met koningin Beatrix op het bordes voor de groepfoto. (ANP) Beeld
Alle ministers van het kabinet Balkenende II staan, na een formatieperiode van 125 dagen, samen met koningin Beatrix op het bordes voor de groepfoto. (ANP)
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden