Morgan Tsvangirai (1952-2018): gelouterd oppositieleider en aartsvijand van Robert Mugabe

Het is een ochtend in februari 2009 - vrijdag de 13de - wanneer Morgan Tsvangirai tijd heeft voor een kort interview op een geheime locatie in Zimbabwe's hoofdstad Harare. Tsvangirai staat op het punt premier te worden van een coalitieregering tussen zijn MDC-partij en het Zanu-pf van aartsvijand, president Robert Mugabe. Hij heeft drie eigen bodyguards bij zich, maar ook drie lijfwachten die hem zijn toebedeeld door de staat - door de krachten dus die hem al jaren terroriseren. 'Zij zijn erbij om Morgan te bespioneren', zegt een medewerker van Tsvangirai tegen de journalist uit Nederland.

Morgan Tsvangirai Foto afp

Het tafereel vertelt het verhaal van de jaren waarin de woensdag op 65-jarige leeftijd overleden Morgan Richard Tsvangirai het dichtst bij de macht kwam in Zimbabwe. Naïef, matig qua inschattingsvermogen en weinig doortastend: zo luiden typeringen die Morgan Tsvangirai zijn blijven aankleven. Maar ook: dapper, zoals de (overleden) Zuid-Afrikaanse journaliste Heidi Holland schrijft in haar geroemde boek Dinner with Mugabe (2008).

Hij stapte met zijn Movement for Democratic Change (MDC) in de coalitie met Mugabe uit plichtsbesef, om de rust te herstellen na de Weimar-achtige hyperinflatie en het brute verkiezingsgeweld tegen zijn aanhangers in 2008. Tsvangirai's MDC werd vervolgens als door een spin ingekapseld, opgegeten en uitgepoept in 2013. De MDC had Mugabe's financiële puinhopen opgeruimd, terwijl Mugabe de macht had behouden over het geweldsapparaat. De drie lijfwachten van het 'neutrale' staatsapparaat waren op vrijdag 13 februari 2009 een veeg teken.

Met gevaar voor eigen leven organiseerde de voormalige vakbondbestuurder jarenlang politiek verzet tegen Mugabe en diens handlangers. Tsvangirai, net als Mugabe van de etnische groep de Shona, en rond Zimbabwe's onafhankelijkheid van 1980 nog lid van Mugabe's partij, richtte in 1999 uit teleurstelling de MDC op.

Berucht zijn de beelden uit 2007 van Tsvangirai die met een gebroken schedel en opgezwollen ogen de pers te woord staat op de treden van een politiebureau waarin hij kort daarvoor in elkaar is geslagen. Tsvangirai zette door. Ook toen hij in maart 2009 zijn vrouw Susan, met wie hij 31 jaar getrouwd was en zes kinderen kreeg, bij een auto-ongeluk verloor.

Tsvangirai is na een lang ziekbed overleden aan darmkanker. Hij stierf in een ziekenhuis in buurland Zuid-Afrika, waar hij regelmatig naartoe ging voor behandeling.

Hij wordt overleefd door Mugabe, zijn inmiddels 93-jarige tegenstander, die hij door zijn coalitiesamenwerking tussen 2009 en 2013 onbedoeld een politieke reddingsboei toewierp. Mugabe verloor vorig jaar november alsnog de macht, na 37 jaar, maar dat kwam door toedoen van Mugabe's eigen leger en partij, in plaats van door Tsvangirai en diens MDC.

Tijdens de paleisrevolutie riep Tsvangirai drie maanden geleden vanaf de zijlijn over het belang van fundamentele hervormingen in Zimbabwe. Maar zijn ziekte speelde hem reeds parten, en de MDC is tegenwoordig intern verdeeld. Zimbabwe's verkiezingen over een half jaar zullen worden overzien door president Emmerson Mnangagwa, de 'krokodil', decennialang de rechterhand van Mugabe en medeverantwoordelijk voor de geweldscampagne tegen Tsvangirai's oppositiebeweging in 2008, toen het er heel even op leek dat Tsvangirai en de MDC de verkiezingen konden winnen.

Een daadwerkelijke overwinning zat er misschien eigenlijk nooit in, omdat die niet getolereerd zou worden door Mugabe. Maar Morgan Tsvangirai vervulde in Zimbabwe toch een rol door met zijn onbevreesdheid de hoop op verandering levend te houden bij gedesillusioneerde en verarmde kiezers. Een beetje zoals de al jaren agerende oppositieleiders in Kenia en Oeganda doen, landen waar ook ondanks formele meerpartijensystemen steeds dezelfde groepen de macht behouden. Met Morgan Tsvangirai heeft Afrika een van zijn meest gelouterde oppositieleiders verloren.