Moraal in hapklare brokken op tafel

Wat zou ervan overblijven als je er een roman van maakte en de film daarbij nauwgezet volgde? Met deze vraag probeerde ik vat te krijgen op mijn teleurstelling en wrevel nadat ik de bejubelde film Volver van Pedro Almodóvar had gezien....

Herman Franke

De vraag kwam bij me op omdat ik Zwartboek had gelezen, de roman die Laurens Abbink Spaink en Erik Brus hebben geschreven op basis van het scenario van Gerard Soeteman en Paul Verhoeven. Novelization heet dat in onvertaalbaar Engels. Van grote publieksfilms worden in de Verenigde Staten al sinds jaar en dag romans gemaakt, maar in Nederland gebeurde dat voor zover ik weet nog niet eerder.

Ik was eerst naar de film Zwartboek geweest die ik juist beter vond dan ik afgaande op de recensies had verwacht. Met de historische werkelijkheid van de oorlog heeft het allemaal weinig van doen, maar dat kan me niets schelen. Verhoeven draait de moraal in het rond als een kip aan het spit.

Niemand is te vertrouwen. Het goede wordt gestraft, het kwade beloond. Wie goed is, kan slecht zijn en andersom. Duitse officieren en moffenhoeren worden sympathiek, verzetshelden en het bevrijde volk wreed en dom. Iedereen sjoemelt met zijn geweten. Daar hou ik van, want zo zijn mensen, zeker in oorlogstijd, en het maakt hen boeiend.

De roman Zwartboek zet nauwgezet in woorden om wat de film laat zien. Zwart op wit wordt bevestigd wat je tijdens het kijken door de wirwar aan verhaallijnen nog een beetje ontgaat: dat er met de linkerhand piano gespeeld wordt en met de rechter gemarteld, dat monsters zachtaardig kunnen lijken, dat rechtvaardigheid gemakkelijk ontspoort. Ik las het boek als de kille notulen van een chaotische slachtpartij die ik zojuist in kleuren en geuren had voorgeschoteld gekregen. De film werd daar vreemd genoeg nog amoreler van, en sterker.

Wat voor effect zou een novelization van Volver op de film kunnen hebben? In die roman zou dan algauw een beschrijving moeten voorkomen van de man die zijn leuke dochtertje Paula probeert te verkrachten. Hij heeft een bloedmooie, slimme vrouw, maar ziet er zelf uit als alcoholische zwerver. Terwijl zijn vrouw hard werkt, ligt hij op de bank naar stomme tv-programma’s te kijken en blikjes bier te zuipen. Hij snauwt en grauwt. Als zijn dochtertje wijdbeens in een stoel valt, kijkt hij begerig naar haar kruis. Even later loert hij door een kier hoe zij zich in haar slaapkamertje uitkleedt.

Dan werpt hij zich vies en klef op zijn vrouw, die hem afwijst omdat ze zich te moe voelt. Mokkend begint hij zich ostentatief af te trekken. We horen de dierlijke geluiden waarmee hij klaarkomt. Ik zou het niet uit mijn pen kunnen krijgen. En een roman die zo begint, zou ik heel gauw weer wegleggen. Dat ik geboeid naar de film bleef kijken, kwam alleen door de mooie beelden, de fraaie losse scènes en het sterke spel van de vrouwelijke acteurs.

Het dochtertje verdedigt zich de volgende dag met een keukenmes tegen haar lustzoekende vader. Hij wordt badend in zijn bloed gevonden. Als toeschouwer denk je: goed zo! Je bent zelfs geneigd te begrijpen dat zijn vrouw zich vervolgens zonder een spoor van verdriet van zijn lijk ontdoet, alsof het de dode kat van de buren betreft. Als je aan het eind van de film verneemt dat deze vrouw op haar beurt vroeger door haar nare, vreemdgaande vader is verkracht, dan ligt de moraal in hapklare brokken op tafel.

Tot het zover is, maakt Almodóvar ook nog een potsierlijke knieval voor de massasmaak door haar overleden moeder quasi-echt te laten spoken. Als geest heeft moeder geen rust. Haar geweten blijft knagen omdat ze haar dochter niet heeft beschermd. Wel blijkt ze bij leven en welzijn haar brute echtgenoot in brand gestoken te hebben, terwijl hij met zijn minnares lag te slapen. Goed zo!

Waar in Zwartboek het morele oordeel wordt uitgedaagd en dolgedraaid, wordt in Volver dat morele oordeel van alle scherpe kantjes ontdaan. De film bevestigt simpele, belegen schema’s van goed en kwaad die in Zwartboek juist als herfstbladeren van het doek dwarrelen. In romanvorm zou Volver genadeloos door de mand vallen. Maar als ik die roman moest schrijven, zou ik van die verkrachtende mannen gewone, aardige vaders maken. Zo zet je de moraal op scherp en doe je recht aan wat incest in het werkelijke leven tot zo’n doorvretend emotioneel trauma maakt.

En dan zou ik Almodóvar vragen daar een film van te maken zonder malle geesten.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden