Moordschrijvers

Hoe groot is het kwaad in jezelf, is het thema van de Maand van het Spannende Boek, vanaf vrijdag. Nou, vertel maar, Nicci French, Tess Gerritsen, Charles den Tex, Inger Wolf en zes andere thrillerschrijvers: wat is uw duistere kant?

Charles den Tex (1952)

Hooggewaardeerd auteur van de Nederlandse bedrijfsthriller. De moderne technologie die de mens alles kan ontnemen, tot zijn identiteit toe. Daar schrijft hij over, beklemmend, zeer overtuigend. Zijn nieuwste boek, De vriend, is genomineerd voor de Gouden Strop 2012 (hij heeft er al drie).


'Ik ben soms licht ontvlambaar, kan snel kwaad worden en dan heb ik mijn reactie niet meer in de hand. Dat is jammer, want mijn boosheid is bijna altijd contraproductief. Op die momenten zie ik en zien anderen mijn donkere kant, mijn agressie die vooral wordt opgeroepen door asociaal of egoïstisch gedrag. Ik geef er weleens aan toe, maar fysiek geweld hoort daar niet bij. Daar ligt kennelijk een grens die ik niet nader.


Ik denk dat iedereen in staat is tot slechte dingen, dat hoort bij de mens, zonder kwaad geen goed. Maar niet iedereen is in staat tot moord. Het met voorbedachten rade ombrengen van een ander is een uitzondering. Daarover schrijf ik ook niet. Mijn karakters hebben dezelfde zwakten als ik: woede, een ander kwetsen, frauderen en geen probleem hebben met het overtreden van regels om iets recht te zetten. Dat stop ik - in verschillende mate - in al mijn personages.


Simone van der Vlugt (1966)

Ze begon met een reeks jeugdboeken. Eervolle vermeldingen van jonge jury's. Behoort met Saskia Noort en Esther Verhoef tot de succesvolste vrouwelijke thrillerauteurs. Won de NS Publieksprijs 2010. Schreef het geschenkboekje, De ooggetuige, voor de Maand van het Spannende Boek.


Je donkere kant hoeft natuurlijk niet altijd tot moord of geweld te leiden. In confrontaties loop ik eerder weg dan dat ik tot geweld overga. Op één keer na, toen ik een groepje jongelui mijn fiets zag stelen. Ik vloog ze achterna en heb een paar schoppen uitgedeeld om mijn eigendom terug te krijgen. Dat ik dat gedaan heb, verbaasde me achteraf, ik had nooit gedacht dat ik zoiets zou durven.


Ik ben ook ooit getuige geweest van een overval op een uitzendbureau. Het was tegen sluitingstijd, alleen de intercedente en ik waren aanwezig. Die groep jongens viel binnen en begon alle kasten en laden leeg te trekken. Ik wist niet of ze gewapend waren, maar nam liever geen risico's. Dus ik deed niets. Daardoor weet ik dat ik in bepaalde situaties met mezelf overleg of actie de moeite waard is, en dat ik in andere situaties zo kwaad kan worden dat ik spontaan reageer.


In mijn boek Blauw water wordt Lisa gegijzeld en verkracht door een ontsnapte tbs'er. Dat laat ze allemaal gebeuren om haar dochtertje te beschermen. Maar zodra ze de kans krijgt en opeens een wapen in handen heeft, slaat ze die man morsdood. Die scène heb ik met een veelzeggend inlevingsvermogen geschreven!


Tess Gerritsen (1953)

Chinees-Amerikaanse. Arts, evenals haar Nederlandse echtgenoot. Na twee kinderen maakt ze carrière als auteur van romantische thrillers. Daarna medische thrillers. Internationale doorbraak. Serie rond twee vrouwelijke hoofdpersonen: Rizzoli en Isles, rechercheur en patholoog, werd ook populair als tv-serie. Laatst vertaalde boek: Het stille meisje.


Ik weet dat mensen verschrikkelijke dingen doen. En ik accepteer het feit dat we nog dieren zijn. Beren, leeuwen. Een deel van ons brein is roofdierachtig, we zijn nog altijd tot op een zeker peil jagers, de een meer dan de ander.


Ik ben geen wraakzuchtig mens. Maar ik zou iemand kunnen vermoorden die mijn kinderen iets heeft aangedaan. Moeders, ouders, worden daarbij gedreven door de sterkste emoties die we hebben.


Mensen dragen maskers, heb ik geleerd. Als kind was ik dol op oom Michael, zoals ik een vriend van de familie noemde. Hij was zó aardig voor mij. Toen werd hij gearresteerd voor de moord op zijn schoonzuster. Ze was geslagen, gemarteld, met haar hoofd in de wc-pot geduwd en verdronken. Voor die brute moord is hij de gevangenis ingegaan.


Dat kwaad had ik nooit in hem gezien. Het maakte mij er later van bewust dat we mensen gewoon niet kennen.


Gillian Flynn (1971)

Deze Amerikaanse auteur schreef drie thrillers, die zich afspelen in Missouri. Perfect, indringend proza over de donkerste uithoeken van de menselijke geest. De falende mens, als speelbal, verstrikt in een wrede maatschappij. Zoals in Donker hart, haar nieuwste boek.


Ik geloof niet dat ik van nature een heel aardig mens ben. Ik moet er moeite voor doen om 'goed' te zijn. Daarom hebben mijn personages het ook vaak moeilijk. Ik heb een grote affiniteit met klootzakken, losers, misdadigers, omdat ik zelf een van hen geworden zou zijn als ik geen geluk had gehad. Is dat niet het verschil tussen goede en slechte mensen? Geluk. Met ouders, vrienden, omstandigheden.


Het zijn de mensen met duistere trekken die mij interesseren. Niet zozeer uitbarstingen van geweld, maar het antwoord op de vragen: hoe en waarom? Slechte mensen zijn interessanter voor ons omdat we achter hun beweegredenen willen komen.


Voor Donker hart heb ik veel nagedacht over een man en een vrouw. Over een huwelijk waarin het vreselijk misgaat. Over het kleine en grote leed dat we soms degenen aandoen die ons het meest na staan.


Na een dag schrijven moest ik mijzelf eraan herinneren de computer uit te zetten, mijn echtgenoot te kussen en de slechte gedachten voor de volgende dag te bewaren.


Lars Kepler (hij: 1967, zij: onbekend)

Zweeds schrijversechtpaar, Alexandra en Alexander Ahndoril. Hun eerste gezamenlijke boek, de thriller Hypnose, werd een internationaal succes en is nu verfilmd. Als fervente filmliefhebbers schrijven ze ook filmisch. Mooi verweven verhaallijnen, harde onderwerpen en een commissaris die 'waarheid' en 'recht' zoekt, als in Getuige.


Zij: Als je misdaadfictie schrijft vraag je je nog weleens af waarom de mensheid - wijzelf inbegrepen - tot zulke slechte dingen in staat is. En waarom sluiten we onze ogen zo vaak en protesteren we niet tegen de zaken waarvan we weten dat ze slecht zijn. Zo leert de geschiedenis dat er altijd mensen bereid zijn bepaalde politieke systemen te creëren, of te ondersteunen, waaronder veel mensen lijden.


En een ander kwaad: seriemoordenaars. Daar hebben we veel over gelezen. Vaak is het een gebrek aan liefde dat hen een totaal gevoel van eenzaamheid geeft. Daarna beginnen ze die slechte fantasieën te krijgen en uit te leven.


Hij: Maar er zijn duizenden mensen met dezelfde achtergrond die geen seriemoordenaar worden. Dus in zekere zin is het ook een keuze als iemand zijn fantasieën waarmaakt.


Zij: In mijn nachtmerries begin ik altijd vreselijke gevechten en dan haat ik mensen. Dus er waart wel iets kwaads in mij rond. Maar normaal voel ik me al schuldig als ik mijn kalmte verlies. Dan schaam ik me. Aan zoiets als wraak heb ik bijvoorbeeld ook nooit gedacht. Het is wel een goed onderwerp om over te schrijven. Je moet je de pijn voorstellen van iemand die vernederd wordt.


Hij: Iedereen is in staat tot wraak, maar niet per se op een gewelddadige manier. Hoewel: stel dat iemand onze kinderen iets heeft aangedaan. Wie weet wat voor demonen er dan in ons wakker zouden worden.


Ik had een moeilijke tijd als kind op school. Ik vocht vaak. Daarna ben ik gaan boksen. En heb niet meer gevochten.


Denise Mina (1966)

Schreef studie over medische behandeling van vrouwen met psychische stoornissen en daarbij behorend afwijkend gedrag. Schrijft haar psychologische, sociaalkritische thrillers, waaronder de indrukwekkende Garnethill-trilogie, in een scherpe, rake stijl, met medeleven voor beschadigde personages en gekleurd door zwarte humor. Het einde van de wespentijd verscheen begin dit jaar.


Wat mijn agressie oproept? Mensen die op welke manier dan ook gehandicapt zijn, worden vaker aangevallen dan zogeheten 'normale' mensen. Daar word ik ontzettend kwaad over. Als ik iemand een grap hoor maken over spastici of geestelijk gehandicapten dan sterft die persoon in mijn ogen. Minstens zo agressief word ik van de algemene behoefte om het slachtoffer de schuld te geven.


Ik probeer me te beheersen met behulp van koolhydraten en door fanatiek te fietsen.


Je moet jezelf identificeren met mensen vóór je over hen kunt schrijven. Het narcisme in veel van mijn personages komt van mij, en het slechte humeur waarschijnlijk ook.


Gordon Reece (1963)

Auteur en illustrator. Vanuit Engeland naar Australië geëmigreerd. Publiceerde onder meer jeugdboeken en graphic novels. Zijn debuutroman Muis is een vlijmscherpe psychologische thriller. Is er zoiets als een goede reden voor een slechte daad? Zelfs muizen hebben een breekpunt.


Een blik in mijn donkere kant? Hoeveel tijd is daar voor? Ik kom uit een fors drinkende familie. Ik weet wat het is om bebloed wakker te worden van een knokpartij die je je nauwelijks herinnert. En ik weet wat het is om je de hele dag te verbergen, doodsbang voor de klop op de deur van de politie. Ik heb een verhoogd schuldgevoel en paranoia overgehouden aan die tijden, dus het is makkelijk voor mij om me de angst voor te stellen van een personage die de last met zich meedraagt van een schuldig geheim.


Mijn heftigste agressie wordt veroorzaakt wanneer ik mezelf bedreigd voel. Hoe groter mijn angst of de angst voor mijn geliefden, des te sterker is mijn vermogen tot geweld - zoals Peter Gabriel zingt: 'Angst is de moeder van geweld.'


Misschien is niet iedereen in staat te doden - ik ken een vrouw die zweert dat ze zichzelf liever zou laten verkrachten en vermoorden dan haar aanvaller te doden - maar de meerderheid toch wel. Je hoeft alleen maar naar de oorlogen van de laatste eeuw te kijken om te zien hoe snel 'gewone' mensen zichzelf hebben bedreven in moorden en de gruweldaden die ze pleegden.


Interessant zijn de stappen, de motivaties van een gewoon mens - iemand als wijzelf, met wie we ons kunnen identificeren - die hem tot misdaad brengen. Weinigen van ons kunnen seriemoordenaars worden, maar veel van ons zijn in staat onze partner te vermoorden als die ontrouw is geweest, of een inbreker die ons huis binnendrong, of iemand die onze kinderen heeft misbruikt en hen verschrikkelijk liet lijden.


Iets van mijzelf zit in Shelley Rivers, in Mice. Shelley, die 'muisachtig' is, niet in staat met fysieke of verbale conflicten om te gaan, en die met schokkende resultaten knakt wanneer een inbreker haar en haar moeder onderwerpt aan een afschuwelijke beproeving. Ik heb nooit het soort treiterijen meegemaakt die bij Shelley het fundament voor haar instorting hebben gelegd. Maar ik heb wel, toen ik in de dertig was, pesterijen op mijn werk ervaren en net als Shelley was ik niet in staat mijn woede te uiten. Ik was mij ervan bewust hoe dicht ik bij het punt kon komen mijn controle te verliezen, mezelf over te geven aan de fascinatie en de verrukking van de razernij.


Nicci French (zij: 1958, hij: 1959)

Brits echtpaar Nicci Gerrard en Sean French staat hoog op de internationale bestsellerlijsten. Jarenlang was hun formule: vrouwelijke, 'normale' hoofdpersoon belandt door een ongelukkige omstandigheid in een nachtmerrie. Zojuist verscheen de tweede thriller in een nieuwe reeks rond psychoanalytica Frieda Klein, Dinsdag is voorbij. Andere aanpak. Sterk en met empathie geschreven.


Iedereen heeft verborgen agressie en we moeten het allemaal beheersen, gewoon om in de maatschappij te functioneren, om relaties te hebben, om kinderen groot te brengen. Hoe we onze gewelddadigheid onder controle moeten houden? Door die te erkennen en er verantwoordelijkheid voor te nemen. En deels door erover te schrijven. Maar zó eenvoudig is het niet helemaal.


Wij onderzoeken donkere impulsen in onze fictie, maar het betekent niet dat we daarmee onze eigen onderdrukte gevoelens uiten. Een belangrijke reden om deze onderwerpen aan te pakken is niet dat we ons aangetrokken voelen tot geweld, maar dat we er bang voor zijn. Wij zijn geïnteresseerd in die momenten waarop we ontdekken dat we niet zo veilig zijn als we dachten.


In bepaalde zaken hadden de misdadigers onze aandacht, maar in het algemeen gaat die uit naar de ervaringen van de slachtoffers. Zo veel in ons leven hangt af van het primaire vertrouwen in degenen om ons heen. Wat gebeurt er als dat vertrouwen beschaamd wordt?


Wat ons altijd boeit zijn de onvolkomenheden en kwetsbaarheden in een karakter. Hoe een 'slecht' personage ook iets goeds heeft en hoe een ogenschijnlijk 'goed' personage onder de rustige buitenkant woestheid en onacceptabele gevoelens verbergt. Niemand is 'normaal'; iedereen is vreemd.


Een voorbeeld. Alice Loudon, de heldin uit ons derde boek, Killing me softly. Ze verlaat haar gelukkige, veilige leven voor een vreemdeling die ze nauwelijks kent omdat ze plotseling verliefd op hem is geworden. Voor ons was dit een heel begrijpelijke, menselijke reactie, toch drijft die haar in een wereld van geweld en moord.


Is dat haar of onze donkere kant? Of is het gewoon een erkenning van het belang van het irrationele in ieders leven?


Inger Wolf (1971)

Woonplaats Aarhus in Denemarken, setting van haar thrillers. De eerste, Zwarte nazomer, verscheen in 2006 en kreeg de prijs voor het beste Deense thrillerdebuut. De vaste hoofdpersonen, een mannelijke rechercheur en een vrouwelijke computerexpert, groeien nog steeds, in haar derde thriller De zangvogel.


Geheimen. Ik had een donkere periode als kind, toen ik een jaar of 8 was. Tot de dag van vandaag weet ik niet waarom ik al die dingen gedurende twee jaar gedaan heb. Een paar voorbeelden. Mijn nichtje en ik lokten een jongetje in de val, lieten hem zijn broek uitdoen en vernederden hem. Ik stal het beminde plakboek van mijn beste vriendinnetje en gooide het in een tuin. Daarna viel ik haar met een paar andere vriendinnen aan.


Ik manipuleerde mijn ouders, stal veel in winkels, terroriseerde een oude mevrouw, maakte automaten stuk en richtte vernielingen aan in lege huizen. Ik kan mij niet herinneren dat ik enige schuld voelde en toch moet iets mij op een bepaald moment gestopt hebben.


Tegenwoordig denk ik dat het belangrijk is een evenwichtig iemand te zijn en je eigen donkere kanten te kennen, zonder ze in praktijk te brengen. Als je ze geen plaats geeft, ze niet erkent, kunnen ze via de achterdeur ontsnappen en jou en anderen beschadigen.


Ik gebruik die donkere gevoelens als ik schrijf - haat, wraak, jaloezie en moordzuchtige woede. In mijn boeken ga ik er dieper op in en probeer ze te begrijpen. De rest van de tijd probeer ik een goed mens te zijn.


Helen FitzGerald (1966)

Was maatschappelijk werker/reclasseringsambtenaar 'in verdomd duistere plaatsen', zoals de Barlinnie-gevangenis in Glasgow, haar woonplaats. Werkzaam als televisie-, toneel- en filmscenarist. Ze schrijft vanaf haar thrillerdebuut Kleine meisjes tot haar nieuwste boek De donor direct, rauw en humoristisch.


Iedereen is in staat te moorden onder bepaalde omstandigheden. Toen ik als maatschappelijk werker in gevangenissen kwam, heb ik veel moordenaars ontmoet. De dag vóór ze iemand vermoordden, waren ze geen moordenaars, maar gewoon mensen. Een combinatie van factoren maakte moordenaars van hen: familieachtergrond, verlies, verslaving, slechte beslissingen, zelfbescherming, wankele geestelijke gezondheid, verkeerde vrienden, verkeerde plaats, verkeerde tijd, angst... de lijst gaat maar door.


Ik geef niet om bezit of geld, maar ik heb een hevig instinct tot zelfbescherming. Ik twijfel er niet aan dat ik een moord zou plegen om mijn kinderen, mijn echtgenoot of mijzelf te redden. Ik denk dat de meeste mensen hetzelfde hebben.


Fascinerender dan misdaad is de misdadiger te begrijpen. Daarom schrijf ik altijd over de achtergrond en situatie van de misdadiger om me in de eerste plaats in hem te kunnen inleven als persoon en in de tweede plaats als crimineel. Mijn werk is altijd makkelijker als ik schrijf over wat ik herken. Gelukkig heb ik echt gevaarlijke mensen ontmoet in mijn vroegere leven, dus het gaat mij goed af om over de meest ontstellende gedragingen te schrijven.


In Kleine meisjes heb ik hoofdpersoon Krissie iets donkers van mezelf meegegeven. Jaren geleden wandelde ik met mijn man over The West Highland Way in Schotland. Het is een prachtige tocht, 96 mijl, van Glasgow naar Fort William. Manlief zong de hele tijd, wat in het begin heel leuk was.


Maar na 60 mijl zong hij nog, toen we bij de sombere, afgelegen bergen van Glencoe aankwamen. Ik wilde hem de ogen uitsteken met tentstokken en hem in een bergkloof duwen. In Kleine meisjes heb ik Krissie zo ver gekregen dat in mijn plaats te doen.


'Mijn heftigste agressie wordt veroorzaakt wanneer ik mezelf bedreigd voel'

Auteur en illustrator Gordon Reece is gefascineerd door de stappen die iemand doorloopt om van 'normaal' mens te veranderen in een misdadiger.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden