Analyse Moord Russische journalisten Centraal Afrikaanse Republiek

Moord op Russische journalisten in Afrika: kwade opzet Kremlin of ordinaire roofoverval?

Journalisten die te diep in de zaken van het Kremlin duiken, doen dat vaak met gevaar voor eigen leven. De mysterieuze moord deze week op drie verslaggevers die onderzoek deden naar Russische huurlingen in Afrika, doet vermoeden dat Rusland iets te verbergen heeft op het continent. Of was het gewoon een ordinaire roofoverval?

Een eerbetoon aan de drie vermoorde journalisten voor het Huis voor Journalisten in Moskou. Foto AFP

De drie dinsdag in de Centraal-Afrikaanse Republiek vermoorde journalisten deden onderzoek naar de Wagner Group, een privaat militair bedrijf dat geheime gevechtsmissies uitvoert namens het Kremlin. De moord vestigt eens te meer de aandacht op de schimmige activiteiten van Wagner in conflictgebieden over de hele wereld. 

In februari van dit jaar werden Russische huursoldaten van de Wagner Group vermoedelijk ingezet in de oorlog in Syrië. In een mislukt offensief tegen Koerdische strijdkrachten in het Syrische Deir al-Zour kwamen liefst 100 Russen om het leven. Maar het waren geen Russische troepen, verklaarde het Kremlin. Het ging om ‘vrijwilligers’, die op eigen initiatief naar het front waren afgereisd om te vechten. Algemeen werd echter aangenomen dat het hier ging om huursoldaten van de Wagner Group. 

Het drietal journalisten reed dinsdagavond rond 10 uur ’s avonds over een afgelegen weg buiten de stad Sibut in de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR), waar zij door tien mannen werden doodgeschoten. De mannen sprongen uit de bosjes en zouden Arabisch hebben gesproken. De chauffeur van de drie overleefde de aanval. 

De journalisten maakten een documentaire over Russische (Wagner-)huurlingen in de CAR. Opmerkelijk genoeg werden zij daarbij financieel ondersteund door Mikhail Khodorkovsky, een voormalige oligarch die tot vijand van het Kremlin werd verklaard. De vroegere oliemagnaat bracht tien jaar in een Russische cel door voor corruptie. Sinds zijn vrijlating in 2013 woont Khodorkovsky in ballingschap in Europa. Hij financierde de afgelopen jaren een waaier aan media-startups om zijn kritiek op de regering Poetin kracht bij te zetten. De drie neergeschoten journalisten werkten voor één van die journalistieke organisaties, het Investigations Management Centre (IMC). 

370 Russische huurlingen zouden actief zijn in de Centraal-Afrikaanse Republiek.

Moskou ontkent betrokkenheid

De Russische regering heeft altijd ontkend Wagner direct aan te sturen en ontkent zelfs dat de organisatie überhaupt bestaat. Volgens de Russische wet zijn particuliere militaire bedrijven verboden. 

Wagner was volgens de BBC echter op een bepaald moment met 2.500 man in Syrië aanwezig om de regeringstroepen van president Assad te ondersteunen. Ook waren de huurlingen van het bedrijf actief in de oorlog in Oost-Oekraïne, waar zij aan de kant van Russische separatisten vochten. 

De rol van Wagner doet denken aan die van het omstreden Amerikaanse bedrijf Blackwater, dat huurlingen leverde voor het Amerikaanse leger tijdens de Irakoorlog begin deze eeuw. De inzet van huursoldaten is een manier voor staten om de eigen betrokkenheid bij een impopulaire oorlog te relativeren of zelfs te ontkennen. Zo kwamen in Syrië volgens de officiële telling 41 Russische soldaten om het leven tussen 2015 en 2017. Uit onderzoek van onder andere de Associated Press zijn in die periode ook 71 huurlingen gesneuveld. 

Russische belangen

Maar wat hebben de Russen in de Centraal-Afrikaanse Republiek te zoeken? Het lijkt erop dat Rusland zich ten doel heeft gesteld de regering van Faustin-Archange Touadéra te ondersteunen. De voormalige rebellenleider Touadéra greep in 2013 de macht, maar de chaos en het geweld in het land bleven. Milities vechten over de rijkdommen van grondstoffen. Touadéra’s macht reikt in de praktijk niet verder dan de hoofdstad Bangui. Een gigantische VN-vredesmacht van 12.000 man sterk, die de instabiele regering ondersteunt, is weinig effectief gebleken. 

Rusland begeeft zich sinds begin dit jaar actief in de CAR. Zo verzorgt een speciale Russische militaire eenheid de beveiliging van de president en traint het land soldaten van het CAR-leger. Ook is Touadéra’s veiligheidsadviseur Russisch.

Volgens de nieuwssite Business Insider is Wagner sinds dit jaar met 370 huurlingen actief in de Centraal Afrikaanse Republiek. Naast het ondersteunen van de zwakke centrale regering is het hun taak om lucratieve mijnen te beveiligen. Eerder slaagden rebellen er in om mijnen te bezetten. 

Wat Rusland terugkrijgt voor zijn grote betrokkenheid in de CAR is de vraag. ‘Het land zit vol met natuurlijke grondstoffen, zoals diamanten en goud, die makkelijk te smokkelen zijn. En in het Noorden bevindt zich olie,’ zegt Lotje de Vries, socioloog aan de Wageningen Universiteit en gespecialiseerd in conflicten in Centraal Afrika.  ‘Het is speculatie. Maar voor niets gaat de zon op.’ 

Roofoverval of moord?

Socioloog De Vries betwijfelt dat de moord op de Russische journalisten wijst op kwade opzet van grotere machten. ‘Dit soort roofovervallen gebeurt helaas vaker.  Ook hulporganisaties zijn regelmatig doelwit. Maar omdat deze mannen Russisch waren en journalist, komen de moorden in een ander soort daglicht te staan. Mijn eerste gedachte was ook dat ze misschien vermoord zijn omdat ze iets op het spoor waren. Maar ik denk dat ze gewoon pech hebben gehad.’ 

De aanwezigheid van de journalisten roept hoe dan ook vragen op. Zo reisden zij zonder beveiliging, een ongebruikelijk gegeven in een onveilig land als de CAR. Bovendien hadden zij geen persaccreditatie van de autoriteiten in het Afrikaanse land. IMC, het onderzoeksplatform, vermoedt dat de chauffeur is omgekocht en samenwerkte met de overvallers. De organisatie heeft verklaard dat de journalisten duizenden dollars in cashgeld en dure apparatuur bij zich hadden.

De verdwenen critici van het Kremlin

2006: Anna Politkovskaja, journaliste bij de krant Novaya Gazeta, werd in 2006 doodgeschoten in haar appartement in Moskou. Russische oppositieleden wezen het Kremlin als schuldige aan. De Russische autoriteiten ontkennen iedere betrokkenheid. Politkovskaja deed onder meer verslag van mensenrechtenschendingen tijdens de oorlog in Tsjetsjenië. 

2009: Natalja Estemirova schreef over moorden en verdwijningen in Tsjetsjenië en de burgers die vast kwamen te zitten tussen de repressie van pro-Russische troepen en  islamitische militanten. Ze werd ontvoerd, in het hoofd geschoten en in een bos achtergelaten. Voor haar moord is nooit iemand veroordeeld.

2018: Verslaggever Maxim Borodin kwam dit jaar om het leven in een mysterieuze val van zijn balkon. Volgens de autoriteiten had hij zelfmoord gepleegd. Maar zijn collega's en vrienden geloofden die officiële lezing niet. Borodin schreef voor nieuwssite Novy Den over de inzet van Russische huurlingen in Syrië.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.