Moord op rechter schokt Rio

Speciale eenheden van de politie proberen de sloppenwijken veiliger te maken, alvast met het oog op het WK voetbal in 2014. De weerstand van criminele milities is groot.

RIO DE JANEIRO - In een race tegen de klok maken de autoriteiten van Rio de Janeiro, met de inzet van wijkagenten, zoveel mogelijk armenwijken veiliger. Maar het is een moeilijke opgave. In talrijke zones van de Braziliaanse miljoenenstad hebben niet alleen gewone criminele bendes, maar ook clandestiene milities van corrupte politiefunctionarissen nog altijd vrij spel.

De vrouwelijke rechter Patricia Acioli was in de deelstaat Rio de Janeiro bekend vanwege haar 'harde hand', vooral tegen politieagenten die behoren tot illegale milities. Ze had al zestig van hen opgesloten. De 47-jarige moeder van drie kinderen betaalde enkele maanden geleden haar moedige optreden met haar leven: ze werd in de deuropening van haar huis in Rio's satellietstad Niterói met 21 kogels doorzeefd. Alle kogels kwamen uit een partij munitie van de politie van São Gonçalo, een andere voorstad waar Acioli werkte.

Hoewel geweld en straffeloosheid gewoon zijn in Brazilië, zorgde de onbeschaamde moord op Acioli voor grote ophef binnen het justitiële apparaat. Het ging om een exreeem brutale en intimiderende boodschap van de criminele milities.

'De moord op de rechter heeft een diepe wond geslagen in de rechtstaat en de democratie', zegt Denise Frossard, een gepensioneerde magistraat die een aantal van de eerste processen voorzat tegen militieleden in de jaren negentig. 'Als zelfs een rechter zomaar kan worden vermoord, hoe kan een burger zich dan veilig voelen om bijvoorbeeld op te treden als getuige in een rechtszaak?'

De dood van Acioli betekent de eerste moord op een rechter in de geschiedenis van de deelstaat. Frossard overleefde zelf drie moordaanslagen en had in de laatste jaren van haar carrière acht lijfwachten.

Het gemeentebestuur en de deelstaatregering hebben in de aanloop naar het WK Voetbal en de Olympische Spelen, die in 2014 en 2016 in de stad worden gehouden, speciale posten met goed opgeleide wijkagenten geïnstalleerd in grote sloppenwijken. Maar de meerderheid van Rio's favela's is nog niet gepacificeerd. En daar hebben de gewelddadige milities de laatste jaren hun macht en bereik enorm vergroot.

Macht overgenomen

Ze hebben de macht overgenomen in arme gemeenschappen die voorheen werden gedomineerd door drugsbendes. Nu zijn zij het die van de buurtbewoners beschermgeld eisen en hen op andere manieren afpersen. Kleine delinquenten en bedelaars worden door de militieleden geëlimineerd.

'Enkele militieleden zijn zelfs tot stads- en deelstaatparlementariërs verkozen', zegt Técio Lins e Silva, advocaat van de nabestaanden van rechter Acioli. 'Ook worden ze geregeld geprezen - laatst nog door de burgemeester van Rio - omdat ze de territoria van de drugshandelaren hebben afgepakt.'

Acioli was herhaaldelijk bedreigd, omdat ze actie ondernam tegen politieagenten die deel uit maakten van deze milities. Ze had haar superieuren verscheidene keren gevraagd om bescherming. 'Een week voor haar dood had ze zich gewend tot de afdeling Interne Zaken van de politie in Rio', vertelt Lins e Silva. 'Ze zei dat ze een zeer specifiek dreigement had ontvangen van agenten uit São Gonçalo. Een maand later werden elf politiefunctionarissen uit die stad gearresteerd en beschuldigd van de moord op Patricia. Ze wist te veel over hun criminele praktijken en werd daarom geëxecuteerd.'

De zaken waarmee Acioli zich bezighield, zijn overgenomen door drie rechters. Zeven officieren van justitie werken met hen samen. 'Haar dood heeft angst gewekt onder de openbare aanklagers en rechters. Het aantal magistraten dat bescherming heeft aangevraagd, is met 400 procent gestegen', zegt Cláudio Lopes, procureur-generaal van de deelstaat Rio. 'Dat is logisch. Ook wij zijn mensen en denken: morgen kan het mijn beurt zijn.'

De milities zijn geïnfiltreerd in vele lokale en federale autoriteiten. 'Dit heeft funest gevolgen voor het juridische systeem, want de scheidslijn tussen legitieme agenten en criminelen wordt vaag', verklaart Lopes. 'Dienaren van de orde laten zich corrumperen en keren zich tegen de staat en de bevolking. Ze maken ernstig misbruik van hun staatsgezag. Daarom vormen deze eskaders een veel groter gevaar dan de drugsbendes.'

Naar aanleiding van de moord op Acioli werd de chef van de militaire politie van Rio ontslagen. Hij werd vervangen door Erir Ribeiro da Costa Filho, een officier met een smetteloze reputatie, die direct na zijn aantreden de hele politietop op straat zette. Ook eiste hij dat het interne controle-orgaan van het korps in het vervolg rigoureuzer te werk zou gaan.

Pacificatiepolitie

'Als de namen van de chefs veranderen, verandert de aard van de politie nog niet', zegt Marcelo Freixo, een radicaal linkse deelstaatparlementariër die het probleem van de milities op de agenda plaatste. 'De institutie heeft een drastische ommezwaai nodig. De opleiding moet verbeteren en de lonen dienen flink te stijgen, anders blijft de organisatie corrupt. Het enige deel dat zuiver is, is de pacificatiepolitie, die patrouilleert in een aantal favela's.'

Ook Ignácio Cano, hoogleraar sociologie gespecialiseerd in openbare veiligheid aan de UERJ-universiteit in Rio de Janeiro, is zeer kritisch. 'De kwestie van de milities is nog lang niet opgelost. De theorie van de rotte appels is onjuist. Met het verwijderen van de corrupte agent schiet je niets op. Het probleem is de mand, niet de appel', zegt de hoogleraar met een diepe zucht.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden