Moord aan de Nijl

Egypte na de revolutie is een vrijplaats voor plunderaars van het werelderfgoed. De egyptoloog: 'Het is verschrikkelijk.'

Tunnels en gaten, de grond bezaaid met schedels, beenderen en stukken van beschilderde houten sarcofagen. Wie de oudste piramides van Egypte bezoekt, in Aboesir, een uitgestrekte necropolis ten zuiden van Caïro, schrikt zich rot. Hier is op grote schaal geroofd. Politie is nergens te bekennen, toeristen zijn hier niet te zien.


Het is exemplarisch voor veel archeologische sites in Egypte. Sinds de islamitische revolutie in 2011 wordt er op grote schaal geplunderd.Dat de buit hoofdzakelijk uit muurresten bestaat en eenvoudige mummies zonder bijgaven, weerhoudt de grafrovers niet. Volgens hardnekkige mythes bevatten de mummies goud en een kostbare stof om djinns te verjagen.


De lokale bevolking is meestal goed op de hoogte van 'nog niet ontdekte' graven. Maar wie een beeld heeft van dorpelingen die er 's nachts met schep en zaklamp op uit gaan, moet dat bijstellen. Sinds de revolutie worden de plunderingen uitgevoerd door georganiseerde bendes met uit Libië gesmokkelde wapens. Op klaarlichte dag gaan ze met bulldozers en dynamiet archeologische vindplaatsen te lijf. Graven die intact waren worden vernield en leeggeroofd, reliëfs worden van muren gehakt, sarcofagen kapotgeslagen. Mummies worden uit elkaar gerukt en zielloos achtergelaten in het landschap.


'Het is verschrikkelijk', zegt Maarten Raven, egyptoloog en conservator van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden, 'niet alleen voor Egypte, maar voor de hele wereld. Werelderfgoed wordt vernietigd.'


Raven verricht al veertig jaar opgravingswerk in Sakkara, bekend van de trappiramide van Djoser. Hij ontdekte er de graftombe van Maya, de schatbewaarder van Toetanchamon. Daags na het uitbreken van de revolutie vernam hij dat het graf was geplunderd door tweehonderd dorpsbewoners. Bewaking was er niet, politie en leger waren ingezet om de onlusten rond het Tahrirplein te beteugelen.


Uiteindelijk bleek de schade mee te vallen. 'Een paar gauwdiefjes hadden de houten deuren van opslagplaatsen ingetrapt en wat apparatuur en bodemvondsten van weinig waarde meegenomen. De graftomben zijn godzijdank ongeschonden gebleven.' In Sakkara is het nu relatief rustig, zegt Raven, 'maar dat geldt niet voor de rest van het land.'


'Een aanzienlijk deel van Egyptes erfgoed is vernietigd of verdwenen', zegt de Egyptische egyptologe Monica Hanna. Hanna is een van de oprichters van Egypt's Heritage Task Force, een groep die sociale media gebruikt om diefstal en vernietiging van erfgoed aan de kaak te stellen. Hanna (24 duizend volgers op Twitter) richtte de groep op toen ze merkte dat buitenlandse archeologen zwegen over wat er gaande was uit angst hun werkvergunning kwijt te raken.


Volgens Hanna hebben de plunderingen de afgelopen drie jaar epidemische vormen aangenomen. Alleen het toeristische Luxor is relatief gespaard gebleven. Daar is niet alleen meer bewaking, de bewoners zijn er ook tegen plundering. Een groot deel werkt immers in het toerisme.


Egypte, dat nauwelijks olie- of gasvoorraden heeft, is voor een aanzienlijk deel afhankelijk van het toerisme. Maar sinds de revolutie blijven de toeristen weg. Volgens Monica Hanna speelt de antiekmaffia handig in op de ontstane armoede en werkloosheid. 'Ze ronselen werklozen in buurt van archeologische vindplaatsen. Die krijgen een dagloon en maaltijden.' Ze zegt dat er ook kinderen worden ingezet. Die kunnen gemakkelijker afdalen in de smalle schachten.


Maarten Raven meent dat de plunderingen onder de regering-Morsi zijn verergerd. Enkele religieuze leiders moedigden toen openlijk het vernietigen van 'heidense plaatsen' aan. Raven trekt een parallel met de vernietiging van de Bamiyaanse boeddha's door de Taliban in Afghanistan.


In de ook na de val van Morsi voortdurende chaos en wetteloosheid vinden nu overal bouwactiviteiten plaats op archeologische sites. Zoals in Dasjoer, ten zuiden van Caïro, waar een projectontwikkelaar een deel van de necropolis opkocht om een moderne begraafplaats aan te leggen.


'Een dekmantel voor grafroof', zegt Monica Hanna. Als er eenmaal een begraafplaats is aangelegd, mag die niet zomaar worden verwijderd, want dan is het een gewijde plek geworden.


Elders worden archeologische vindplaatsen aangemerkt als landbouwgrond, met alle gevolgen van dien: op diverse plekken in de Nijldelta zijn tichelstenen muren uit de oudheid aangevreten door vocht, en in de Hawarapiramide van Fajoem bedekken inmiddels zoutkristallen de muren.


Niet alleen archeologische sites zijn het doelwit van plunderaars, ook musea worden beroofd. De islamitische revolutie was net drie dagen oud, toen oproerkraaiers het Egyptisch Museum aan het Tahrirplein bestormden. De toenmalige minister van oudheden, Zahi Hawass - hier vooral bekend van Discovery Channel - haastte zich te verzekeren dat er niets was gestolen. Er waren wat kleine objecten licht beschadigd geraakt.


Een paar weken later was Hawass, die nog deel had uitgemaakt van de regering-Mubarak, uit zijn functie gezet, en werd de werkelijke schade duidelijk. Zeventig museumstukken waren zwaar beschadigd, 54 andere verdwenen, waaronder topstukken als een vergulde trompet uit het graf van Toetanchamon.


Wie waren de inbrekers? Aanhangers van Mubarak, zei de in opstand gekomen bevolking. Demonstranten van het Tahrirplein, zeiden de aanhangers van Mubarak. Kruimeldieven en georganiseerde bendes, zegt de museumdirectie.


Op de internationale illegale antiekmarkt is grote vraag naar oud-Egyptische artefacten. 'Privéverzamelaars betalen schatten voor mooie stukken en hebben, anders dan musea, meestal niet veel op met de Unesco-restricties', zegt Maarten Raven.


In augustus vorig jaar werd het beroemde Mallawi Museum in het Christelijke Minya leeggeroofd door aanhangers van de Moslim Broederschap. Objecten die te groot of te zwaar waren werden vernield, waaronder granieten beelden en sarcofagen. 'Het was voor een deel zinloos geweld', zegt Raven. 'Wat heeft het voor zin om een nestje met tweeduizend jaar oude ibiseieren te vernielen?'


In totaal werden meer dan duizend objecten gestolen uit het museum. Minister Mohamed Ibrahim van Binnenlandse Zaken loofde een vindersloon uit en verzekerde dat de plunderaars niet zouden worden vervolgd als ze de stukken retourneerden. Inmiddels zijn er 800 teruggekomen.


Van de gestolen stukken uit het Egyptisch Museum in Caïro is het merendeel nog spoorloos. Een aantal werd vlak na de inbraak teruggevonden in de museumtuin en op het Tahrirplein. Vier andere stukken doken op de Khan el Khalili-bazaar in Caïro op, waar ze te koop werden aangeboden.


'Het is een illusie dat je stukken uit het Egyptisch Museum gemakkelijk kunt verkopen', zegt Maarten Raven. 'Die staan in alle kunstboeken.' Beelden worden soms onthoofd, omdat een losse kop makkelijker te smokkelen is en dus relatief meer opbrengt. Sowieso zijn kleinere stukken meer gewild.


Van een van de gestolen beelden uit het Egyptisch Museum werd de kop een jaar later teruggevonden in Engeland. In december 2012 werd in Rome in een vrachtwagen een granieten sfinx ontdekt. In mei vorig jaar trok het Londense veilinghuis Christie's aan de bel omdat een Britse zakenman een aantal oud-Egyptische voorwerpen had aangeboden. Een ervan bleek afkomstig uit een recent ontdekt graf in Luxor.


Honderden objecten zijn de afgelopen twee jaar in beslag genomen op luchthavens en bij veilinghuizen in Parijs, Tel Aviv, Berlijn, Stuttgart en Mexico-stad. Maar niet alle stukken belanden onmiddellijk op de markt. Daar kunnen jaren overheen gaan.


Het opsporen wordt bemoeilijkt doordat niet alle stukken goed zijn gedocumenteerd. Van sommige bestaan alleen tekeningen of oude zwart-witfoto's. Bovendien werkt het overheidsapparaat zeer traag. Pas een jaar na de inbraak in het Egyptisch Museum werd een lijst gepubliceerd met vermiste stukken.


De Egyptische overheid zegt er alles aan te doen om de gestolen stukken terug te vinden en de smokkelaars op te pakken. Begin vorig jaar werd op de snelweg tussen Cairo en Suez een man opgepakt met 863 antieke artefacten, afkomstig uit illegale opgravingen. Vorige maand werden in een woonhuis in Gizeh 1.524 objecten teruggevonden, waaronder kalkstenen schijndeuren, hoofden van beelden en grafbeeldjes. Tientallen smokkelaars zijn gearresteerd.


Zolang het plunderen doorgaat, zijn zulke arrestaties een druppel op de gloeiende plaat. Hoe groot de schade inmiddels is, is moeilijk te zeggen. Enerzijds omdat het gaat om erfgoed waarvan de waarde niet in geld is uit te drukken, anderzijds omdat niet alle stukken zijn geregistreerd. Maar één museumstuk kan al honderdduizend euro opbrengen.


De bescherming van erfgoed moet van overheidswege goed geregeld worden, menen Hanna en Raven. Er moet ook worden geïnvesteerd in educatie. Hanna: 'Egyptenaren hebben geen binding met hun erfgoed. Op scholen wordt nauwelijks aandacht besteed aan de geschiedenis. Ook de mensen die vindplaatsen moeten beschermen hebben geen verstand van archeologie.'


Daarvan is de regering inmiddels ook doordrongen. De vorig jaar aangestelde minister van Oudheden Ahmed Eissa heeft een comité opgericht om de bevolking bewust te maken van het belang van het erfgoed en daarvoor de hulp ingeroepen van Unesco. 'Maar we moeten niet vergeten', zegt Hanna, 'dat het Westen ook blaam treft. Dat heeft immers een markt gecreëerd. Als er geen vraag was naar oud-Egyptische artefacten, zouden er ook geen graven worden geplunderd.'


WERELDERFGOED

Zes archeologische vindplaatsen in Egypte staan op de werelderfgoedlijst van Unesco: de necropolis van Memphis (de piramidevelden van Gizeh tot Dasjoer), de necropolis van Thebe (Luxor), de historische stad van Caïro, het Aboe Menaklooster in Alexandria, de Nubische monumenten tussen Aboe Simbel en Philea, en het Sint-Catherineklooster in de Sinaï.


Een notering op de werelderfgoedlijst is een prestigekwestie, er is geen financiële steun aan verbonden.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden