Mooie jaren onder Stalin

Het communisme was propaganda, verdonkeremanen en geheimzinnigheid. Pottenkijkers waren ongewenst. Naar degenen die in de communistische landen woonden en de levens die zij leidden, bleef het vaak gissen....

Een probleem voor wie een dergelijk project onderneemt, is de samenhang. De Franse journaliste Anne Nivat (1969), correspondente in Moskou voor onder meer Libtion, loste dit op door de stalinistische wolkenkrabber waarin zij zelf woont als bindmiddel te laten fungeren. In Een wolkenkrabber in Moskou trekt zij van appartement naar appartement om de levensverhalen van inwoners op te tekenen. Dat levert een inzichtelijk boek op.

De ondertitel, 'Russen van nu', is evenwel misleidend. In de wolkenkrabber van Nivat wonen niet zozeer 'Russen van nu' als wel 'Russen van vroeger' en wel bevoorrechte. Vrijwel allemaal maakten de inwoners deel uit van de politieke, wetenschappelijke en culturele elite uit de hoogtijdagen van het communisme. Nivats wolkenkrabber werd door dwangarbeiders opgetrokken in de tijd dat Stalin met reusachtige prestigeprojecten het Westen naar de kroon trachtte te steken conform de communistische geloofsbrief dat iets wat groot is ook beter is. Naar verluidt was het een persoonlijke order van Josef S. dat er niet alleen maar KGB'ers in de wolkenkrabber mochten wonen. Maar de hoogleraren, acteurs en ballerina's die variatie moesten brengen in het KGB-bestand, dienden wel over een onbevlekt communistisch verleden te beschikken. Wie een 'slecht dossier' had ging naar een strafkamp, niet naar deze wolkenkrabber.

Het gevolg is dat er in het boek soms een wel erg idyllisch beeld wordt gegeven van met name de Stalin-jaren. De communistische sterren van toen zijn thans op leeftijd en vaak nostalgisch naar de goede oude tijd. Nivat stelt zich geheel in dienst van haar gesprekspartners en onthoudt zich van commentaar. Dat is een te billijken keuze. Maar af en toe snak je naar een bijzinnetje waarin wordt vermeld dat terwijl deze actrice, componist of balletdanseres in luxe leefde, elders in de Sovjet-Unie honderdduizenden landgenoten per jaar bezweken in strafkampen.

Gelukkig heeft de wolkenkrabber ook enkele inwoners die zich destijds terdege van de situatie bewust waren. Galja Jevtoesjenko, weduwe van de grote dichter Jevgeni Jevtoesjenko, vertelt over de KGB-surveillance die intensiveerde toen zij contact begon te onderhouden met het echtpaar Sacharov. 'Op een ochtend werd (onze buurvrouw) Zoja (. . .) zo woedend omdat er geen (telefoon)verbinding was, dat ze naar de verboden kelder rende, een paar deuren opengooide en uiteindelijk degenen aantrof die onze gesprekken afluisterden. Ze zaten met zijn dertigen voor bedieningspanelen aantekeningen te maken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden