Monsterverbond regeert Tsjechië

Om een minderheidsregering te kunnen vormen, heeft de leider van de Tsjechische sociaal-democraten, Milos Zeman, de steun verworven van zijn aartsrivaal Vaclav Klaus....

Van onze correspondent

BOEDAPEST

Iedereen haat Milos Zeman en niemand houdt van Vaclav Klaus, en daarom zijn dat de twee mannen die de komende vier jaar Tsjechië zullen regeren: Zeman als premier en Klaus als voorzitter van het parlement. Al dagen breken de Tsjechen zich het hoofd over de vraag of het 'oppositie-pact' dat de twee politieke tegenstanders hebben gesloten nu een briljante strategische zet is, of - zoals president Vaclav Havel beweert - een aantasting van alle democratische beginselen.

De Tsjechische media neigen inmiddels naar het eerste. Het 'oppositie-pact' is een geniale vondst die stabiliteit brengt in een situatie die alleen maar crisis beloofde: verkiezingswinnaar Zeman, met wie niemand in Tsjechië wil regeren, kan dankzij het pact een minderheidskabinet vormen, omdat Klaus, met wie ook niemand meer samen wil, zwart op wit heeft gezet dat zijn partij ODS Zemans kabinet vier jaar lang zal gedogen. In ruil voor zijn contractuele 'oppositiesteun' krijgt ex-premier Klaus het voorzitterschap van het parlement, en krijgt zijn ODS bovendien het voorzitterschap van de senaat.

Zo helpen twee mannen elkaar die niet samen door een deur kunnen, maar die dezelfde ambitie koesteren: Tsjechië regeren. Ze kunnen hun gang gaan, want samen beschikken ODS en Zemans sociaal-democratische CSSD over 137 van de 200 zetels in het parlement. En samen bepalen ze daarom de verdeling van alle posten en functies in het parlement.

Het ODS heeft zichzelf met het verdrag de status van 'officiële' oppositie aangemeten en geniet daar met volle teugen van. De resterende partijen (de christen-democraten, de van het ODS afgesplitste Vrijheidsunie, en de communisten) blijft niets anders over dan machteloos oppositie te voeren tegen regering én tegen die gedoog-oppositie van Klaus. Dat is de straf voor hun weigering om zowel met de gehate opportunist Zeman als met de niet minder gehate Klaus een coalitie te vormen.

Zeman zelf zal nog moeten afwachten wat gedoogsteun van Klaus voor hem betekent. Critici vrezen dat zijn minderheidsregering aan de leiband van het ODS zal lopen en dat hij geen stap zal kunnen zetten zonder goedvinden van zijn voorganger Klaus. Klaus zelf kan intussen vanuit zijn comfortabele positie als parlementsvoorzitter rustig afwachten tot zijn moment weer komt.

Dat kan over vier jaar zijn. Zeman heeft al aangekondigd dat het 'oppositiepact' tussen CSSD en ODS een overeenkomst is voor 'de lange termijn' en dat het wat hem betreft ook na de volgende verkiezingen in 2002 van kracht kan blijven. Als dan het ODS weer groter is dan de CSSD kunnen Klaus en hij gewoon van positie wisselen. Veel Tsjechen geloven nog altijd hun oren niet als ze twee kemphanen die voor de verkiezingen elkaars bloed wel konden drinken nu horen spreken.

Critici herinnert het pact te veel aan de slechtste tijden onder het communisme, toen één partij de dienst uitmaakte en de baantjes verdeelde. De belangrijkste criticus is president Vaclav Havel, al jaren de erfvijand van Klaus en evenmin een vriend van Zeman. Havel heeft het pact voorgelegd aan juridische experts, die moeten beoordelen of een overeenkomst die de politieke verhoudingen dermate dichttimmert niet in strijd is met de grondwet.

De ondertekenaars van het pact noemen Havel een 'chronische klager' die zichzelf te veel pretenties aanmeet. Klaus, die zich als premier jaren gedwarsboomd voelde door de immer kritische president, verklaarde dat Tsjechië moet worden gevrijwaard tegen 'Jeltsinisering' van de politiek.

Havel ervaart de bundeling van krachten tussen Klaus en Zeman als een persoonlijke nederlaag en hij voelt zich zelfs persoonlijk bedreigd door het verbond van zijn politieke vijanden. In een televisieprogramma beweerde Havel dat het ODS al plannen beraamde om hem af te zetten. Volgens die plannen zou de Senaat hem van verraad willen beschuldigen, en met die beschuldiging naar het constitutionele hof willen gaan. Maar, voegde de president eraan toe, hij had het verhaal niet uit eerste hand en kon daarom ook niet garanderen dat het honderd procent waar was.

Havels politieke positie is ongetwijfeld dramatisch verzwakt, maar het wordt, schrijft de krant Lidove Noviny, pas echt tragisch wanneer Havel met een beschuldigende vinger naar zijn folteraars gaat wijzen zonder dat hij hun misdaden kan bewijzen.

De reactie van Havel kan een voorbode zijn van wat Tsjechië de komende jaren te wachten staat: een politieke loopgravenoorlog. Daar gaat het heen in een land, waar twee mannen onderling de politieke functies verdelen, en de oppositie en de president monddood worden gemaakt, schrijft de krant Mlada Fronta Dnes, die voorspelt dat uiteindelijk zelfs het verguisde Slowakije voor Tsjechië nog een voorbeeld zal zijn van een goed functionerend democratisch land.

Michel Maas

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden