interview generaal onderwijsinspectie

Monique Vogelzang: ‘Wordt het onderwijs beter van conceptscholen, of kost het slechts tijd en energie?’

Nederland is een van de meest innovatieve onderwijslanden ter wereld. Het aantal scholen met een bijzonder profiel, zoals Topsport Talentscholen en technasia, is sinds 2000 hard gestegen. Toch maakt de Onderwijsinspectie zich zorgen. Inspecteur-generaal Monique Vogelzang: ‘Bij nieuwe onderwijsconcepten is de ambitie niet altijd duidelijk. Wat moet het precies opleveren?’ 

De ministers Ingrid van Engelshoven en Arie Slob ontvingen vorig jaar uit handen van inspecteur-generaal van het Onderwijs Monique Vogelzang het verslag De Staat van het Onderwijs 2016-2017. Beeld ANP

Goed nieuws, zou je denken. Zoveel frisse nieuwe schoolconcepten. 

‘Dat zeggen wij eigenlijk ook. Met die variatie an sich is niets mis, voor de ontwikkeling van onderwijs heb je vernieuwing nodig. Maar we zeggen ook: vernieuwing moet je onderzoeken en evalueren. Daar zien we problemen ontstaan.

‘Bij nieuwe onderwijsconcepten is de ambitie bijvoorbeeld niet altijd duidelijk. Wat moet het precies opleveren? Is het idee dat het onderwijs leerlingen beter voorbereid op de arbeidsmarkt? Of wil een school de overgang van de basisschool naar het middelbaar onderwijs verbeteren?

‘Vaak is ook niet duidelijk of die doelen gehaald worden. Scholen houden dat veelal niet bij. Daar komt bij dat scholen niet van elkaar leren. Door het hele land zijn scholen zelf opnieuw het wiel aan het uitvinden. Dat is zonde van de energie, zeker gezien de grote werkdruk in het onderwijs.’

Jullie zeggen eigenlijk: leuk en aardig, al die vernieuwing, maar we weten niet of het werkt.

‘Daar komt het op neer. Daar komt bij dat we de afgelopen jaren de prestaties van leerlingen langzaam hebben zien dalen, de laaggeletterdheid groeit. De sociaal-economische segregatie op scholen neemt ondertussen ook toe. Leerlingen zitten steeds meer in hun eigen bubbel. En daarnaast groeit het lerarentekort en daarmee de werkdruk.

‘Tegelijkertijd zien we dus veel nieuwe schoolconcepten ontstaan. Dan wil je wel weten: wordt het onderwijs er ook echt beter van? Of kost het veel tijd en energie, maar levert het ons weinig op? Dat is niet alleen belangrijk voor scholen, maar vooral ook voor leerlingen en ouders die bewust kiezen voor een vernieuwend concept.’

Onderwijsinspecteurs zien ‘regelmatig’ innovaties die ‘niet kansrijk’ zijn, valt te lezen in het rapport. Soms gaat het zelfs om ‘bewezen ineffectieve’ innovaties. Hebt u een voorbeeld?

‘Vanuit mijn rol als inspecteur-generaal kan ik niet zeggen: dit onderwijsconcept werkt wel en dit werkt niet. De wetenschapper doet onderzoek naar wat wel werkt en wat niet.’

Een bekende onderwijsmythe gaat over leerstijlen: het idee dat leerlingen op verschillende manieren leren en het onderwijs zich daarop aan moet passen. Dat klopt niet, zeggen onderzoekers. Doelt u daar bijvoorbeeld op?

‘Ja. Dan denk je: waarom moeten we dat nog een keer uitproberen als we al weten dat het niet werkt?’

Is een vernieuwend onderwijsmodel niet vooral een vorm van marketing voor scholen?

‘Dat speelt mee. Er zijn allerlei redenen waarom scholen kiezen voor een innovatief concept. Wij horen ook dat sommige scholen eraan beginnen, omdat ze zien dat hun leerlingeninstroom onder druk staat. Dan is de vraag: is dat de juiste oplossing van het probleem, of kun je beter gaan samenwerken met andere scholen in de buurt?’

Het onderwijs moet dus meer meten en evalueren. Betekent dat niet nog meer werkdruk voor scholen? 

‘Volgens mij is een ineffectieve werkmethode invoeren uiteindelijk veel arbeidsintensiever dan denken: wat wil ik precies bereiken en lukt dat ook? Scholen kijken natuurlijk al heel goed naar hun leerlingen, ze houden heel veel bij. Wij zeggen niet: tuig een hele bureaucratie op rondom nieuwe onderwijsconcepten. Daar zit niemand op te wachten. Maar gebruik wat je toch al in kaart brengt, en koppel dat aan wat je wilt bereiken. Er zijn ook genoeg universiteiten die graag met scholen samenwerken om onderzoek te doen.’

De overheid moet ook meer de regie nemen, vindt u.

‘We zien een grote variëteit ontstaan in het onderwijs. Dat betekent ook dat er veel verschillende ideeën bestaan over wat goed onderwijs is. Dat kan tot meer versnippering leiden en dat is slecht voor de kwaliteit. De OESO waarschuwde Nederland daar een paar jaar geleden al voor: een gebrek aan overeenstemming over wat goed onderwijs is, kan het systeem verzwakken.

‘Wij zeggen daarom: laten we als samenleving met elkaar bepalen wat we belangrijk vinden en in de gaten houden of dat overal goed gaat. Denk bijvoorbeeld aan reken, taal, en burgerschapsvaardigheden. Wat willen we daar precies van? Willen we dat we het basisniveau halen, zoals nu het geval is, of zijn we ambitieuzer? De overheid moet daarin meer de regie nemen.’

In het inspectierapport staat de vraag of het onderwijs klaar is voor de toekomst centraal. Wat is het antwoord?

‘Ons onderwijs is gemiddeld genomen op niveau, maar de druk loopt op. We hebben de laatste jaren geconstateerd dat er haarscheurtjes zijn ontstaan, zoals de dalende prestaties van leerlingen en de toegenomen segregatie. Als we daar niet alert op zijn, gaan die problemen zich verdiepen. We zien dat scholen reageren op de veranderde vraag van ouders, ze vernieuwen zich. Dat kan positief zijn, maar als je niet oplet of die vernieuwing wel tot verbetering leiden, dan steken we veel energie in de verkeerde dingen.’

Dus wat is het antwoord op de vraag?

‘Het antwoord is: wees alert, maak scherpe keuzes, en laten we onderweg niet de kernzaken uit het oog verliezen. Ik ben optimistisch over wat het onderwijs voort kan brengen. Toen wij in 2016 signaleerden dat de kansenongelijkheid toenam in het onderwijs, zijn scholen daar iets aan gaan doen. We zien nu dat de ongelijkheid nog steeds groot is, maar niet meer groeit. Dat zijn de eerste stapjes in de goede richting.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden