Monique Samuel: 'De echte Egyptische revolutie is nu pas begonnen'

De militairen zwegen in februari, omdat ze van Mubarak af wilden, maar tonen nu dat ze niet van plan zijn het pluche te verlaten, dat ze al sinds 1952 bezetten.

Egyptische demonstranten schreeuwen leuzen naar een poster van hun president Hosni Mubarak, januari 2011. Beeld anp
Egyptische demonstranten schreeuwen leuzen naar een poster van hun president Hosni Mubarak, januari 2011.Beeld anp

De politieke revolutie in Egypte is sinds vorige week vrijdag echt begonnen. Vandaag zullen er naar verwachting weer meer dan een miljoen Egyptenaren de straat opgaan. De val van ex-president Hosni Mubarak op 11 februari was slechts een morele overwinning voor het Egyptische volk, dat dertig jaar lang in een staat van passiviteit en angst onder Mubaraks corrupte bewind heeft geleefd. De echte uitdaging is echter een totale transformatie van het systeem, want één ding werd de afgelopen dagen meer dan duidelijk: Mubaraks kliek zit nog steeds stevig in het zadel.

Na aanvankelijk optimisme en steun voor het Egyptische leger, dat tijdens de 18-daagse opstand van eind januari en begin februari weigerde op de demonstranten te schieten en daarmee Mubaraks heerschappij effectief ten einde bracht, was de stemming snel omgeslagen. Hoewel grote delen van de Egyptische bevolking het leger plichtsgetrouw bleven steunen, begonnen steeds meer activisten en bloggers zich zorgen te maken over de alomvattende aanwezigheid van de Opperste Raad van de Strijdkrachten, die het bestuur van Egypte na de val van Mubarak heeft overgenomen

Marionetten
In juni braken op het Tahrirplein lange zomerdemonstraties uit, gericht tegen veldmaarschalk Mohammed Hussein Tantawi, leider van de militaire raad en de echte leider van Egypte. Er was een civiele interim­regering onder leiding van premier Essam Sharaf, maar die bestond uit niets meer dan marionetten van het leger. Afgelopen dinsdag kondigde premier Sharaf het aftreden van zijn kabinet aan. Dit betekent dat het landsbestuur nu geheel in handen is van het leger. Mocht de twintigkoppige Opperste Raad van Strijdkrachten aftreden, dan zit Egypte zonder enige vorm van regering.

Terwijl de demonstraties op Tahrir in hevigheid toenemen, schuwen de veiligheidsdiensten geen enkel middel om de demonstraties stevig de kop in te drukken. Het geweld tegen de burgerbevolking heeft de afgelopen maanden extreme proporties aangenomen. Op 9 oktober reden pantservoertuigen doelbewust in op Koptische demonstranten.

Veertig dagen later, tijdens een herdenkingsmars, werden Kopten opnieuw massaal aangevallen. Deze keer door baltigiyya, bendes die volgens velen door de Egyptische veiligheidsdiensten waren ingezet om de demonstranten van de straat te jagen. Het leger liet onderzoek doen en vond al snel een dader: Alaa abdel Fatah, een bekende blogger en politiek activist die juist had opgeroepen tot een nationaal onderzoek naar de misdaden en de Egyptische overheid verantwoordelijk had gesteld voor de dood van 28 Kopten en honderden gewonden.

De arrestatie van Alaa en zijn veroordeling door een militair tribunaal leidden tot nationaal protest. In 2006 werd hij ook al gevangengenomen. Zijn zus, Mona Seif, is een van de oprichters van de organisatie 'Geen militaire rechtszittingen voor burgers', die overuren draait. De afgelopen negen maanden zijn zeker 1.500 activisten, bloggers en andere politieke dissidenten voorgeleid voor militaire tribunalen.

Coup
Het Egyptische leger was al langere tijd ontevreden met Hosni Mubarak. Mubarak, oorspronkelijk generaal in de Egyptische luchtmacht, had minder goede contacten met de landmacht en andere takken van de Egyptische defensie. Sinds de Revolutie van 1952, waarin Egypte totale onafhankelijkheid van het Verenigd Koninkrijk kreeg, is Egypte altijd door militaire heersers geleid. De Vrije Officieren die via een geweldloze coup de macht verkregen en van Egypte een republiek maakten, hielden elkaar altijd de hand boven het hoofd.

Op de korte periode van 1952-1954 na, toen Mohammed Naguib - leider van de Vrije Officieren en de eerste president - op een parlementaire democratie aanstuurde, hebben de Egyptische presidenten nooit naar een democratische rechtsstaat gestreefd. Gamel Abdel Nasser, de echte leider van de coup van 1952, wist zich snel van Mohammed Naguib te ontdoen en Egypte tot een militaire staat te maken. Zijn opvolger Anwar Sadat wist Egypte door zijn politiek van infitah (opening) weliswaar in de richting van het liberaal-kapitalisme te sturen, maar bleef het leger enorme privileges toebedelen. En onder de dertig jaar heerschappij van Mubarak werden (mede door de 1,5 miljard dollar jaarlijkse Amerikaanse steun voor de Egyptische defensie) militaire bases uitgebreid en de barakken steeds groter en mooier.

Totale autonomie
Niemand weet hoe groot het budget van de Egyptische defensie is. Het stellen van vragen over de uitgaven van het Egyptische leger is strikt verboden en iedereen die kritiek durft te uiten op het leger wordt gearresteerd. Ook in het nieuwe grondwetsvoorstel dat door de Raad van Wijzen werd gepresenteerd, werd een clausule opgenomen die de totale autonomie van het leger waarborgt. Het defensiebudget zal niet worden vastgesteld door het Egyptische parlement en het leger hoeft geen verantwoording af te leggen voor zijn aankopen en investeringen. Het grondwetsvoorstel kreeg felle kritiek van de oppositiepartijen, maar een consensus is nog niet bereikt. Het leger verkeert simpelweg in een te sterke positie om echte concessies te hoeven doen. Ondertussen zijn de oppositiepartijen te zwak om een sterke vuist te maken.

Naar schatting beheert het leger 35 tot 40 procent van de Egyptische economie. Van eigen ziekenhuizen en bioscopen tot parken en vastgoedprojecten, de import van ruwe materialen en een aandeel in de verkoop van de gasbaten - het leger pikt overal een graantje van mee. Het is onwaarschijnlijk dat het leger afstand van het pluche zal doen zonder dat het de garantie krijgt dat het z'n privileges mag behouden en zonder dat het extra economische en politieke concessies krijgt. Het zal nog een hele klus voor de demonstranten worden om een civiele overheid af te dwingen.

Het leger liet Mubarak vallen, omdat het pertinent tegen de benoeming van zijn zoon Gamel was, die geen affiniteit had met het leger. Het is onwaarschijnlijk dat de generaals nu wel zonder slag of stoot de heerschappij van een civiele president zullen accepteren. Maar zelfs als Tantawi en zijn 19 generaals aftreden ten gunste van een civiele regering en er eerlijke en vrije verkiezingen plaatsvinden, is de revolutie nog maar voor de helft geslaagd.

Pas als het leger onder civiel bestuur komt en direct verantwoording af moet leggen aan parlement en bevolking is de revolutie geslaagd. Pas als de opbrengsten van de katoenteelt of het Suezkanaal worden gebruikt voor investeringen in gezondheidszorg, infrastructuur en educatie hebben de Egyptische demonstranten hun doel bereikt.

Monique Samuel is een Egyptisch-Nederlandse politicoloog en auteur.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden