Moniek Toebosch (1948-2012): na jaren van licht zweven aan land gekomen

Zaterdag overleed kunstenares Moniek Toebosch, vanaf de jaren zeventig een belangrijke factor in het Nederlandse kunstlandschap. Ondanks een zware ziekte bleef 'niet zeuren, doorwerken' haar credo.

De dijk tussen Enkhuizen en Lelystad, waar men tussen 1994 en 2000 zijn autoradio op 'engelengezang' van Moniek Toebosch kon afstemmen. Foto ANP

'Je vecht niet tegen een ziekte. Je lééft er tegen', zei kunstenares Moniek Toebosch. Jarenlang bracht ze dat in de praktijk, nadat in 2008 bij haar, overtuigd niet-rookster, longkanker geconstateerd was. De haar door de artsen gegeven drie maanden werden uiteindelijk ruim vier jaar. Door nieuwe medicijnen geholpen leefde ze tegen de dood in, die 'achterbakse zwartwerker zonder vergunning'. Zo noemde ze hem in het gedicht APPLAUS dat opgenomen werd in het jubileumboek dat bij haar 40-jarig kunstenaarschap in 2009 werd uitgegeven. De dood? 'Volstrekt onaanvaardbaar, nooit geaccepteerd.' Maar ook: 'Eind van alle illusies, nee, begin ervan.'

Zaterdag overleed, op een zelfverkozen moment, de kunstenares die met haar performances, zang, acties, toespraken, beelden en televisie-optredens vanaf de jaren zeventig een belangrijke factor in het Nederlandse kunstlandschap was.

Radiostation
Bij een breed publiek is Moniek Toebosch vooral bekend door haar 'Engelenzender', een radiostation waar de automobilist op de dijk Enkhuizen-Lelystad tussen 1994 en 2000 op af kon stemmen. De ANWB liet er speciaal een bord voor maken: voor Engelen / Angels moest je naar FM 98.0. Dan klonk, terwijl links en rechts van de dijk het water van het Ijsselmeer tot aan de einder klotste, de welluidende mezzosopraan van Toebosch meerstemmig en in verschillende melodielijnen door de speakers. Wie wel eens een toespraak van Toebosch heeft meegemaakt weet dat zij haar publiek met haar stem, woordkeuze, timing en humor kon magnetiseren.

De dochter van componist Louis Toebosch, werd in 1948 geboren in Breda. Ze begon aan een studie zang en gitaar aan het aan het Brabants conservatorium maar stapte halverwege over naar een opleiding mode aan de academie Sint Joost in Breda. Tijdens haar studie ontdekte de experimentele filmmaker Frans Zwartjes haar - met haar lange benen, grote ogen en elastieken mond - als muze voor meerdere van zijn surrealistische films. Hij 'bevrijdde' haar ook, zei Moniek Toebosch tegen documentairemaakster Babeth M. Vanloo in 2011. Hij leerde haar dat er geen regels zijn, dat je die zelf kunt maken. 'Er hóórt niks. Dat is heerlijk'.

Muitend orkest
Eind jaren zeventig en begin jaren tachtig volgde grotere bekendheid door verschillende radioprogramma's en televisie-optredens, soms roemrucht. Zo dirigeerde en zong ze, als gastvrouw van de live-televisieavonden 'Aanvallen van Uitersten' (1983) in Carré, onverschrokken Wagners 'Liebestod' voor een muitend orkest en dirigent.

Ook begon Toebosch aan een actief leven als kunstdocent aan de Gerrit Rietveld Academie in Amsterdam en de AKI in Enschede. Meerdere generaties studenten leerden van haar (op school of te gast in haar tweede huis op het Belgische platteland) het performance-vak, de grote precisie en organisatie die daarbij komt kijken en de omarming van nieuwe technieken.

Ze werd in 2008 directeur van de postacademische theateropleiding Dasarts in Amsterdam totdat ze door haar ziekte gedwongen werd te stoppen. Maar 'niet zeuren, doorwerken' bleef haar credo. Moniek Toebosch maakte de afgelopen jaren nog een film (de Strijkrol, 2010), acteerde in een werk van Fiona Tan en trad - in kostuum en met een stemvervormer - op als haar alter ego Paul Rubens.

Vorig jaar opende ze een grote buitententoonstelling door twee uur lang een olifant te berijden die een eg voorttrok. Het publiek met paraplu's achter haar aan, zij stralend in het wit op de rug van het grote, warme dier. Haar 'blessuretijd', had ze in 2009 tegen de Volkskrant gezegd, ondervond ze 'als licht zwevend boven de grond (terwijl ik nogal een hardcore type ben), als een hovercraft, maar dan in grote stilte.' Afgelopen zaterdag kwam ze aan land.

Meer over