Monet schildert licht, zeggen ze, maar eigenlijk schildert hij tijd

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: rozet.

Ik was in Parijs, met mijn moeder. Zij was daar voor het laatst geweest toen ze 17 was - een prachtige jonge vrouw, die als au pair woonde bij een familie waar ze de kinderen een reep chocola op brood gaven. Dat was 55 jaar geleden. Nog een keer die tijd erbij en Claude Monet zat er te schilderen. Gare d'Orsay was toen het belangrijkste treinstation voor de Noord-Zuidlijn in Frankrijk. Nu stonden we in Musée d'Orsay, het verbouwde station, naar Monet te kijken. Een paar meter verder konden we door het glas van de enorme stationsklok over de Seine heen Parijs zien. Alles was anders en alles was ook een beetje hetzelfde gebleven.

Monet schildert licht, zeggen ze, maar eigenlijk schildert hij tijd. Dat dezelfde dingen op verschillende momenten compleet anders zijn. Zoals in de serie die hij maakte van de kathedraal van Rouen. In D'Orsay hangen er vijf naast elkaar: de façade bij heldere middagzon, bij grijs weer, bij ochtendzon, bij ochtendmist en een onbenoemde in rood-grijstinten, die denk ik in de late middag is gemaakt, op een bewolkte dag. Het gigantische rozetraam, dat een beetje vreemd verscholen ligt achter de puntige toren van de entree, stamt uit de vroege 16de eeuw. Een snelle geschiedenis (sinds de vierde eeuw) van de kathedraal leest als het leven van een organisme dat voortdurend tentakels aanmaakt en verliest, inkrimpt en opzwelt. Elke oorlog een inslag, elke storm een verlies, elke bliksem een brand, en met elke nieuwe leider een nieuwe toren, altaar, kapel, bibliotheek of glas-in-loodraam. Alles verandert, en alles blijft hetzelfde. Je kunt veel zeggen van de exorbitante rijkdom die er met dit soort kathedralen over de mensen werd uitgerold, ze nog kleiner makend, bewuster van hun nietsigheid. Maar, in tegenstelling tot veel luxe gebouwen die nu op de wereld worden gezet door wat nu de spelbepalers zijn: deze kathedralen waren voor iedereen. De beelden, de kunstwerken, het betoverende licht door de rozetramen. Iedereen mocht er komen en onderdeel zijn van die hemel op aarde, die ze probeerden te benaderen. Rijk en straatarm.

Beeld Musée d'Orsay Parijs

Claude Monet. La cathédrale de Rouen. Le portail, soleil matinal.
1894; olieverf op doek; 92,2 x 63 cm
Musée d' Orsay Parijs

In dit detail, uit de zonnige ochtendversie, zit veel geel, een paar stippen rood, grijs, zeeblauw en diepblauw, zoals het unieke middeleeuwse bleu de Chartres in de glas-in-loodramen. Als je wilt zien hoe het rozet er uitziet, gaat dat hier niet lukken: er zit te veel licht en lucht tussen. Het loont om de façade van de kathedraal even te googelen. De rozet bestaat uit twintig lange 'druppels' vanuit het midden in elk waarvan weer vier druppelvormen zitten. Die mooie, zich meditatief herhalende patronen zijn hier tot enorme proporties opgeblazen, maar onlangs kon je ze ook, en uit dezelfde tijd, op microniveau zien in de tentoonstelling Small Wonders in het Rijksmuseum; veel kleine gebedsnoten, hooguit 6 centimeter in doorsnee, hadden aan de buitenkant ook zulke sferische patronen. De buitenkant van zo'n raam is vaak donker en soms niet eens echt opmerkelijk, terwijl er binnen een zee van gekleurd licht de ruimte in valt. Tijdens een bezoek of dienst verandert dat licht. Soms door één flinke zonnestraal zo plotseling dat niets om je heen meer hetzelfde is, als een wisseling van decor.

Monets even bekende hooibalen en vijvers zijn ook mooi, maar hier haakt hij in op het onderwerp zelf: lichtverandering. Het rozetraam dat er al een millennium is, dat hij zag en wij kunnen zien. Licht en tijd die voortdurend invloed hebben op hoe we kijken naar dingen die er zijn. En die, zoals dit raam, ons dik overleven. Hij verbeeldt verandering en continuïteit tegelijk.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

* Johan Cruijff

Bekijk de afbeelding in detail onder de video. Werkt onderstaande zoomtool niet? Bekijk hier een mobiele versie van de afbeelding.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden