Mondaine centrum van Istanbul haalt neus op voor Refah-partij

Het is een aardige en leerzame bezigheid om in de sjieke winkelstraat Istiklal Caddesi, in Istanbuls diplomatenwijk Beyoglu, mensen uit het merendeels mondaine publiek aan te schieten met de vraag of ze wellicht kunnen zeggen waar zich het partijbureau van de Refah Partisi bevindt....

Van onze verslaggever

Bert Wagendorp

ISTANBUL

Elke inwoner van Istanbul weet waar hij de Refah-partij moet zoeken en ook wat hij er zal vinden. Alleen wordt de moderne Turk daar niet graag aan herinnerd tijdens het uitzoeken van een nieuwe blue jeans of het verorberen van een Big Mac. Een meisje van een jaar of achttien: 'De Refah-partij? U weet wat dat is, de Refah-partij?' Ze begint met haar handen langs haar gezicht de denkbeeldige lijnen van een wel heel erg hoog aangesnoerde sluier te tekenen. 'Dat is de Refah-partij. Past u maar op.' Nu maken haar handen het bekende gebaar ter hoogte van de keel.

Dat laatste is een overdreven waarschuwing. Het bureau van de Refah Partisi afdeling Beyoglu is gevestigd aan de Tarlabasi Bulvari en de sfeer is er vredig. Maar veel meer valt er ook niet van te zeggen, want de aanwezige heer spreekt geen letter over de grens. Ook telefonisch contact met het hoofdkantoor levert niet meer op dan: 'Just Turkish. No English, just Turkish.' Bij de Refah (Welvaarts)-partij zitten ze niet te wachten op buitenlandse journalisten die niet eens Turks spreken.

Tijdens de laatste verkiezingen in Turkije, die van maart vorig jaar voor gemeenteraden en burgemeesters, boekte ze een eclatante overwinning. Bijna twintig procent van de stemmen veroverden de fundamentalisten, een verdubbeling van hun aanhang, en bovendien kreeg ze de burgemeestersposten in de twee grootste steden van het land, Istanbul en Ankara, in handen.

David Sims, journalist bij de Engelstalige Turkse krant Turkish Daily News, woont al vele jaren in Istanbul. 'De overwinning van de fundamentalisten kwam voor iedereen als een schok', zegt hij. 'Zeker hier in Istanbul. Dit is een kosmopolitische, seculiere stad. Toen ik hier in 1980 kwam zag je amper sluiers. Dat waren dingen voor achterlijke types in het oosten. Maar de grote toevloed van mensen van het platteland heeft de verhoudingen veranderd.'

Een beetje in Beyoglu, waar de sluier nog zeldzaam is, maar veel sterker in een oude wijk als Fatih, aan de andere kant van de Ataturkbrug over de Gouden Hoorn. Rond de Fatihmoskee, met de Eyüp- en de Suleymanmoskee behorend tot de drie belangrijkste moskeeën van de stad, ligt een wijk waar ongeveer honderdduizend mensen wonen. Fatih is een Refah-bolwerk. Op kruispunten van smalle straten ten noorden van de moskee zijn de hoeken van de huizen verbonden met slierten rode Refah-vlaggetjes, waarop de symbolen van de partij, een korenaar en de Turkse maan. Hier ligt het aantal vrouwen dat gesluierd rondloopt op ongeveer vijftig procent.

Hier hangen overal affiches aan de muren waarop de partij mensen uitnodigt een thema-avond te bezoeken: 'Dün Bosna, Bugün Cecenistan, Yarin Türkiye?' 'Gisteren Bosnië, Vandaag Tsjetsjenië, Morgen Turkije?' Hier boekte de Refah-partij voor de verkiezingen veel succes met het uitdelen van voedsel en soms, voor het oog van de tv-camera's, baar geld.

Naast de trappen bij de hoofdingang van de moskee zit een jongeman naast een tafel waarop stapels dezelfde boeken: een juist uitgekomen encyclopedie over de koran. Hij is leerling aan de Fatih Müftülügü, een koranschool direct naast de moskee.

Vorig jaar heeft hij voor het eerst gestemd: op de Refahpartij. Hij zegt dat de keus niet moeilijk was, wie leeft naar de koran kan alleen maar kiezen voor de partij die het woord van Allah als enig uitgangspunt voor zijn beleid heeft genomen. En alleen die partij kan aan de problemen waarmee Turkije worstelt een einde maken. Aan de armoe, aan de corruptie en de decadentie. Dat is, zegt de jongeman, zo klaar als een klontje. 'Iedereen die de koran leest, zal dat moeten toegeven. U ook.' Hij kan desgewenst een Duitse vertaling leveren. Zoals hij zijn er in Turkije ongeveer een half miljoen, jonge theologische gymnasiasten met strenge opvattingen.

'Dat is', zegt David Sims, 'de kracht van de fundamentalisten. Ze hebben simpele antwoorden op hele moeilijke vragen. En moeilijke vragen genoeg in dit land. De armoede ìs groot, de regering ìs corrupt en het economisch beleid van Ciller ìs een ramp. In hun analyse van de huidige situatie zitten de fundamentalisten er niet zover naast.'

Na het eerste jaar onder burgemeester Erdokan luidt, ook onder de anti-fundamentalistiche intelligentsia in Istanbul, de algemene opinie dat het met de gevreesde islamisering eigenlijk allemaal bijzonder is meegevallen.

Maar wat er gebeurt wanneer de Refah-partij zo groot wordt dat ze haar opvattingen echt kan gaan doorvoeren, daar wil het moderne Turkije liever niet aan denken. De top van de partij zelf laat zich daarover ook niet in duidelijke bewoordingen uit. Net als Erdokan in Istanbul doet ook de voorzitter en oprichter van de Refahpartij, Necmettin Erbakan, vooral zijn best als een redelijk politicus over te komen. Sims: 'Zijn hele houding straalt voortdurend uit: niemand hoeft bang voor ons te zijn.

De reactie op het opkomende fundamentalisme van westers-geöriënteerde Turken is over het algemeen laconiek. Turkije zal nooit een tweede Algerije worden, luidt de bijna algemene opinie, die door Sims wordt onderschreven. 'Daarvoor is de seculiere traditie in dit land al te diep geworteld, net als, met al zijn tekortkomingen, de democratie. Bovendien is de Turkse Islam, ook binnen de orthodoxe stromingen, in mijn ogen tamelijk tolerant. Wat er nu gebeurt zou je kunnen zien als een heel late reactie op het voor dit land te ver doorgevoerde secularisme van Atatürk. '

Muhammed Indandi is de muezzin, de 'oproeper tot gebed', van de Fatih-moskee. Hij is een orthodoxe sunniet maar geen fundamentalist, de Refah-partij moest het zonder zijn stem doen. 'Het geloof is een hand met verschillende vingers', zegt hij. 'Christenen, Joden, Islamieten. En de Islam is een plein waarop ruimte is voor veel gedachten, voor soennieten, voor shi'ieten en alevieten. Wij zijn niet gewelddadig. Meneer, wij zijn geen slechte mensen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden