InterviewWim van der Poel

Moment dat dierenvirus naar mens overspringt, is nog altijd een verrassing

Als we met een wetenschappelijk ‘megaproject’ virussen in kaart brengen die van dieren kunnen overspringen op mensen, kunnen we toekomstige pandemieën voorkomen, zegt viroloog Wim van der Poel. 

Chinese labmedewerkers onderzoeken muggen om meer te weten te komen over de verspreiding van zika.Beeld Getty Images

Van der Poel (62) doet voor de Wageningen Universiteit onderzoek naar het vroegtijdig opsporen van potentiële ziekteverwekkers bij dieren. Want hoe sneller je een virus kunt detecteren, hoe groter de kans dat je het kunt indammen.

Hadden we het coronavirus kunnen zien aankomen?

‘In 2003 hadden we sars, ook een coronavirus. Toen is er al onderzocht wat er nog meer aan dit soort virussen circuleert onder vleermuizen. Onderzoekers hebben gerapporteerd dat het huidige virus sterk lijkt op sars. In die zin waren we dus niet verrast. Maar het moment waarop het virus overspringt op mensen is altijd een verrassing. Hoe dat precies gaat, daarover tasten we nog in het duister.

‘We weten dat de bron van besmetting een markt voor wilde dieren in China was. Maar of de ziekte direct van vleermuis op mens is overgesprongen, of dat er eerst een andere diersoort tussen zat, moet nog worden opgehelderd. Dat laatste lijkt waarschijnlijker: een deel van de genetische samenstelling van miereneters lijkt in het coronavirus te zitten, mogelijk was dat een tussengastheer.’

Kun je virusuitbraken voorspellen?

‘Als wij bij dieren een ziekte tegenkomen waarvan we de oorzaak niet kennen, onderzoeken we bloed- en weefselmonsters. Als daarin een virus voorkomt, kunnen we de genetische code ervan identificeren. Dan kunnen we snel beoordelen of het een nieuw virus is en of het een risico kan vormen voor de mens.

‘Voor landbouwhuisdieren hebben we dat al vrij goed in beeld. Van vogelgriep weten we dat er varianten circuleren die ook mensen ziek kunnen maken. Zo gauw we die bij kippen tegenkomen, slaan we alarm. Maar dat zou je eigenlijk voor veel meer virussen willen doen, zodat je de potentieel gevaarlijke op tijd kunt ontdekken.

‘Dan praat je over een megaproject, met gigantische hoeveelheden data. Daarmee is al een begin gemaakt, met het Global Virome Project. Nu lijkt zo’n wereldwijd systeem voor het opmerken van nieuwe virussen en centraal registreren nog ondoenlijk, maar de technieken en onze databases worden steeds sneller. De genetische code van het coronavirus stond binnen een maand online. Bij sars duurde dat drie maanden.’

Wat is het belang van vroegtijdige ontdekking?

‘Als je een virus snel kunt detecteren, heb je nog maar een paar geïnfecteerde individuen. Die kun je isoleren en dan dooft de infectie uit. Dan is het wel belangrijk dat je waarnemingen van artsen serieus neemt. Het coronavirus veroorzaakte de eerste ziektegevallen al in november 2019, hebben we kunnen terugrekenen. Eind januari maakten de Chinese autoriteiten er melding van. Daar is veel tijd verloren. Als meteen was ingegrepen, had veel ellende kunnen worden voorkomen.’

Wim van der Poel onderzoekt hoe gevaarlijke virussen van dieren op mensen overspringen.Beeld Miran Hendriks

De Amerikaanse president Donald Trump heeft dus gelijk als hij zegt dat deze pandemie de schuld is van China?

‘Het risico van die voedselmarkten is al veel eerder gesignaleerd. Daar is China ook herhaaldelijk voor gewaarschuwd. De eerste arts die melding maakte van dit nieuwe virus is als oproerkraaier weggezet. Dat is kwalijk. Maar ik denk dat de Chinezen in het begin niet hebben onderkend dat hier een nieuw luchtwegvirus was ontstaan. Toen Wuhan werd afgesloten, hadden reizigers het virus al meegenomen naar het buitenland.

‘Anderzijds hadden wij misschien ook rigoureuzer moeten optreden. Het eerste ziektegeval in Nederland is gemeld op 27 februari. Als we toen direct maatregelen hadden genomen, hadden we veel ziektegevallen kunnen voorkomen. Wij zijn daar toch een beetje weifelend in geweest.’

70 procent van de nieuwe ziekten bij mensen is afkomstig van dieren. Hoe verklaart u dat?

‘Door de bevolkingsgroei dringen mensen steeds verder door in leefgebieden van dieren. Met grote infrastructurele projecten zoals stuwdammen en ontbossing brengen we verschuivingen aan in de vegetatie, maar ook in de fauna. Dat heeft gevolgen voor de contacten tussen mens en dier, en ook tussen dieren onderling. Al die beesten dragen virussen bij zich. Als hierdoor een virus kan overspringen van de ene naar de andere soort, kan een virus ontstaan waartegen wij geen afweer hebben.’

Volgens u is het een kwestie van tijd voor er weer een nieuwe virusuitbraak komt. Moeten we rekening houden met elke tien jaar een pandemie?

‘Om de paar jaar zien we de uitbraak van een grote infectieziekte. We hebben ebola gehad, zika, sars, mers en hiv, allemaal virussen die afkomstig zijn van dieren. Of een uitbraak groot wordt, hangt af van de eigenschappen van het virus. Sommige virussen zijn vrij onschadelijk. Andere zijn zeer gevaarlijk, maar verspreiden zich minder snel. Ebola zal niet snel groot worden in landen met hygiënische omstandigheden omdat het zich verspreidt via braaksel en ontlasting. Rabiës is dodelijk, maar wordt alleen veroorzaakt door de beet van een besmet dier. Corona is zo gevaarlijk omdat het zich gemakkelijk verspreidt door de lucht en ernstige aandoeningen veroorzaakt bij veel mensen.’

Hoe lang blijven we nog met corona worstelen?

‘Ik denk dat we hier nog wel een paar jaar mee te maken hebben. Ook als de toestand onder controle is gebracht, zullen we kleinere uitbraken krijgen, waardoor misschien opnieuw strenge maatregelen nodig zijn. Het kan ook zijn dat het virus in de loop der tijd muteert en een mildere variant ontwikkelt. Dat is niet te voorspellen. De snelste manier om ervan af te komen, is een vaccin waarmee we mensen kunnen inenten.’

Hoe China de WHO steeds meer begint te domineren
President Trump schrapt de Amerikaanse bijdrage aan de ‘te zeer op China gerichte’ WHO. Zo’n stap drijft de VN-organisatie, die al aardig is ingepakt door China, nog verder in de armen van Beijing.

Nieuw beleid voor biologen moet de vleermuizen zélf beschermen tegen besmetting coronavirus
Het lijkt de omgekeerde wereld voor vleermuisonderzoekers: zij hoeven voorlopig niet te rekenen op de benodigde ontheffing om vleermuizen te vangen en beet te pakken. Niet om de onderzoekers tegen het coronavirus te beschermen, maar juist de vleermuizen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden