Molukse autonomie lag nooit in het verschiet

De Molukkers hadden geen per verdrag vastgelegd recht op autonomie, zoals Harrie Verbon zegt.

In zijn bijdrage aan de Opiniepagina van 6 januari doet hoogleraar openbare financiën Harrie Verbon in een polemiek tegen oud-premier Van Agt het voorkomen alsof het recht op autonomie van de Molukkers was vastgelegd in een door Nederland getekend verdrag. Hij zal wel bedoelen de Ronde Tafel Conferentie akkoorden, die de soevereiniteitsoverdracht aan Indonesië in december 1949 mogelijk maakten. Zijn bewering is echter onjuist.


Van waarborgen voor het uitoefenen van het zelfbeschikkingsrecht van de in Indonesië aanwezige minderheden, onder wie de Molukkers, was in de RTC akkoorden bitter weinig overgebleven. Alleen deelstaten zouden in de toen gevormde federale republiek van de Verenigde Staten van Indonesië daarop een beroep kunnen doen. Ambon en omliggende eilanden maakten onderdeel uit van de deelstaat Oost-Indonesië. Krachtens deze akkoorden zou het Molukse eilandgebied zich eerst tot nieuwe deelstaat dienen te transformeren (het intern zelfbeschikkingsrecht) nadat daartoe instemming was verkregen via een volksstemming onder toezicht van de Verenigde Naties. Vervolgens zou zo'n deelstaat kunnen onderhandelen over een speciale band met Nederland (extern zelfbeschikkingsrecht) of andere vormen van zelfstandig staatsbestuur.


Na de soevereiniteitsoverdracht eind 1949 konden nieuwe deelstaten echter alleen met instemming van de nieuwe Indonesische machthebbers worden opgericht. Die zouden als eerste stap medewerking moeten verlenen aan de volksstemming, die in de procedure was voorzien. Bovendien werd het nieuwe federale staatsverband in het eerste halfjaar van 1950 in sneltreinvaart opgerold. Het werd als een koloniale erfenis beschouwd, hetgeen het in feite ook was. Op 17 augustus 1950 nam de eenheidsstaat, de uit de as van de federale republiek herrezen Republiek Indonesië, met president Soekarno aan het hoofd, haar plaats in. Voor deelstaten, nieuw of oud, was er voortaan helemaal geen ruimte meer.


Separatistische stromingen in de Zuid-Molukken hadden deze ontwikkeling niet afgewacht, maar op 25 april 1950 hun eigen onafhankelijke republiek geproclameerd, de Republik Maluku Selatan of RMS. Een volksraadpleging was daaraan niet te pas gekomen. De Nederlandse regering stond machteloos. Ze had zich weliswaar verplicht tot het bevorderen van het zelfbeschikkingsrecht van de minderheden, maar daarvoor was wel de medewerking van de nieuwe Indonesische regering nodig. Die had heel andere plannen. Na een maanden durende militaire en economische blokkade van de eilandengroep viel een invasiemacht op 28 september 1950 Ambon aan, waarna zich een felle strijd ontwikkelde die tot het einde van oktober zou duren. Daarna verplaatsten de gevechten zich naar het naburige, veel grotere, eiland Ceram waar het gewapend verzet tot het midden van de jaren zestig bleef voortsmeulen.


Hoe stond het nu precies met de rechtmatigheid van het uitroepen van de republiek? Oud-minister-president Gerbrandy, de hoogleraar aan de Vrije Universiteit Gezina H.J. van der Molen, andere prominenten, zelfs de Nederlandse Vereniging voor Internationaal Recht in een advies van 24 juni 1950, mochten bij hoog en laag volhouden, dat het gelijk bij de Ambonezen lag, maar bij hun nogal gekleurde betogen kon een vraagteken worden geplaatst.


Een voorafgaand plebisciet onder internationaal toezicht had nooit plaats gehad. Dat kon de oprichters van de republiek der Zuid-Molukken niet worden verweten, maar het maakte het beroep op de rechtmatigheid van hun strijd er niet sterker op. Nederlandse voorstanders van de zaak van Ambon ('Ambon moet vrij') mochten dan volhouden, dat de Molukse eilanden als één man achter het onafhankelijkheidsstreven stonden, en dat zal in meerderheid vermoedelijk ook wel voor de christelijke bevolkingsgroep hebben gegolden, maar de numeriek niet zoveel kleinere Islamitische bevolkingsgroep in de Zuid-Molukken deed dat niet. Meer dan een zekere vorm van lokale autonomie voor de Molukse eilanden zat er op den duur niet in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden