Mölti!

Een van de meest ambitieuze technologische projecten ooit door een popartiest ondernomen: Biophilia van Björk.

De eerste stem die je hoort op Biophilia van Björk is verrassend genoeg niet die van de prettig onaangepaste IJslandse bosnimf, maar van natuurvorser Sir David Attenborough. Hij vertelt over de liefde voor de natuur in al zijn verschijningsvormen. 'Een rusteloze nieuwsgierigheid, een aandrang om te onderzoeken en ontdekken.'


Sir David bereidt in zijn introductie de luisteraar/kijker voor op het multimediaproject dat Biophilia is. Want naast zoiets ouderwets als een cd is Biophilia ook een verzameling apps voor iPod en iPad die zijn gebaseerd op tien nieuwe songs van Björk. Het is haar grandioze ambitie om daarin met muziek en met behulp van state of the art computertechnologie de relatie tussen de mensheid en de natuur, ja misschien wel het universum, te ontvouwen. 'Rusteloze nieuwsgierigheid' en 'aandrang tot onderzoeken', de termen slaan net zo goed op de moeder van Biophilia zelf. Wat Sir David de luisteraar aanbeveelt is de artistieke leidraad van Björk Gudmundsdóttir: 'See, hear, discover!'


Timbaland

En er valt nogal wat te ontdekken op een van de meest ambitieuze technologische projecten die een popster ooit heeft ondernomen. Elk nummer op het (voor wie het horen wil: didactische) album heeft een musicologische ambitie en een intellectueel doel. Elke app zit ergens in het spectrum tussen video en muziekinstrument. In het appfilmpje van Crystalline bijvoorbeeld, ontwikkeld als een game, zijn kristallen uitgebeeld die een symbool vormen voor de groeiende complexe structuur van het nummer. En terwijl ritmisch getinkel klinkt, kun je geometrische figuren verzamelen in een 3D gangenstelsel waarin voorbijschietende, in de maat oplichtende kristallen een alternatieve muzieknotatie vormen.


En daarmee is Biophilia een indrukwekkend staaltje geworden van innovatieve kruisbestuiving tussen kunst, wetenschap en technologie van een van de grote soevereine vrouwen in popmuziek. Net zoals Madonna, pops stiefmoeder van sterke succesvolle vrouwen wier invloed verder reikt dan de muziekwereld, en erfgenaam Lady Gaga, is Björk ook een wijder cultureel begrip.


Stijlicoon, pionier, maatschappelijk geëngageerd, wars van grenzen tussen kunstdisciplines en altijd geneigd tot artistieke symbiose met anderen. Aan Biophilia bijvoorbeeld werkten, naast muzikanten, een leger aan vermaarde app-ontwikkelaars, mediakunstenaars, instrumentenbouwers, wetenschappers en een musicologe mee.


Björk vertelde ten tijde van haar vorige album Volta (2007) aan Billboard magazine dat een van haar voornaamste doelen van samenwerken is te communiceren. 'Om samen te smelten. Dan komt er magie. Het is gemakkelijk om een solo-album te maken waarop je elk geluid zelf produceert. Samenkomen is tricky.'


Met producer Timbaland, die haar creativiteit en moed roemde, dook ze voor Volta geheel onvoorbereid in de studio en improviseerde ze ter plekke op zijn beats. De Malinese koraspeler Toumani Diabaté kreeg indertijd ruwe opnames mee, en haar zegen. Ze gaf zich over aan acteerwerk in Lars von Triers Dancer In The Dark, en de film Drawing Restraint 9 van beeldend kunstenaar en echtgenoot Matthew Barney, waar ze ook de muziek voor schreef.


Die voorliefde voor innige samenwerking heeft ze gemeen met haar vrouwelijke collega's. Björk is meer dan eens de Madonna van het alternatieve circuit genoemd. Die heeft er ook altijd een fijne neus voor gehad, maar voornamelijk voor artiesten wier (cult-) marktwaarde op haar konden afstralen. Dat leek de laatste tijd af te glijden tot het inkopen van hipheid die niet meer automatisch aan het stijlicoon kleefde.


Bij Björk werkt het proces nog andersom. Waar een populaire hiphop-producer als Pharrell Williams Madonna's relevantie op Hard Candy moest opkrikken, dreigt Omar Souleyman, zanger op Syrische bruiloften en partijen, nu mede door de associatie met Björk een hype.


De keuzes van Björk lijken dan ook veel meer ingegeven door de wens niet de persoon, maar de muziek meerwaarde te verlenen. Ze liet zich ontvallen dat na tien jaar in de IJslandse band de Sugarcubes gezeten te hebben het idee, dat de werkmethode en instrumentatie van de nummers altijd hetzelfde zouden blijven, haar schrik aanjoeg. Op haar solo-albums zouden haar liedjes de dienst uitmaken. Die mochten zijn wat ze wilden.


Dat betekent dat Björks muziek, veel meer dan bij Madonna of Gaga, zich nooit tot één genre beperkt. Na de punk van KUKL, een van haar eerste bands, en de indie rock van Sugarcubes in de jaren tachtig, volgde eersteling Debut (1993), een geslaagd huwelijk tussen dance en pop. Vespertine (2001) is een plaat vol behaaglijke warmte, strijkersarrangementen, koor, harp en microritmes. Medulla (2004) is innovatief, bijna geheel gebouwd rond de menselijke stem en Volta (2007) een dwingend werk vol afrobeats, marcherende ritmes en blazers. Constante in het steeds verschuivende palet is Björks stem. Als ze jubelt trotseert die glashard windkracht 10, als ze fluistert is hij kinderlijk en breekbaar.


Toverbalcreatie

Björk is een onnavolgbaar voorbeeld, op meerdere niveaus. Ja, ze is een stijlicoon, maar het heeft haar altijd aan een grote schare fans ontbroken die er net zo uit wilde zien als zij. Zelfs Gaga in heur corned-beefcouture zou zich achter de oren krabben voordat ze zich zou hijsen in de groteske toverbalcreatie van Bernhard Wilhelm op het hoesje van Volta.


Niet gedreven door berekening, een script of marktvoorspellingen, lijkt ze een argeloos natuurkind dat geen angst of voorbehoud kent, slechts nieuwsgierigheid. Bij Björk liggen intuïtie en impulsiviteit aan de basis van haar muziek. Een van de redenen Biophilia te maken, zo liet ze vorige maand aan internettijdschrift Wired weten, was haar onvrede over de klassieke institutionele lesmethode die haar oude muziekschool hanteerde. Een tienjarige Björk had al discussies met de schooldirecteur waarin ze koppig pleitte voor minder theorie en Beethoven en meer praktijk en beleving.


Het negeren van opgelegde conventionele wijsheid of autoriteit is haar tweede natuur. Naar eigen zeggen voelt ze zich het beste als ze is omgeven door het onbekende. Georganiseerde religie? Is ze wars van. Liever ontdekt ze die zelf. In een interview met Humo vertelde ze hoe ze na Dancer in the Dark terugkeerde naar IJsland, zich daar afvroeg tot welke kerk ze zou behoren en hoe haar liturgie eruit zou zien. 'Ik heb toen een gletsjer beklommen, op de top heb ik mijn mond vol sneeuw gestopt en die laten smelten. Dat was mijn communie. En de schaduw van de berg was mijn god.'


Ze trekt zich weinig aan van de zakelijke mores van de muziekindustrie. Björk heeft nooit muziek verkocht voor advertenties of sponsors voor haar tournees geaccepteerd. De zangeres, die contractloos is en alleen voor cd-distributie afhankelijk is van platenmaatschappij Universal, stak eigen geld in Biophilia. Ze zegt blij te zijn als het project quitte draait en deelt de opbrengsten 50/50 met haar compagnons.


En wanneer ze onvrede voelt over een maatschappelijke misstand, zal ze zelf actie ondernemen. In 2008 organiseerde de zangeres in Reykjavik het Náttúra festival om de komst van zwaar vervuilende aluminiumsmelterijen naar IJsland tegen te houden.


Het is de doe-het-zelf-mentaliteit en eigenzinnigheid die ze heeft overgehouden aan haar punkhistorie. Op Volta zong ze het al luid en strijdvaardig 'Declare Independance. Make your own flag. Raise your flag.'


Die mentaliteit doordringt haar hele wezen en mondt uit tot, bij tijd en wijle, onaangepast gedrag. Zoals bij de Oscaruitreiking van 2001, waar onberekenbare Björk acte de présence gaf in een dodezwanenjurk en een ei legde op de rode loper. Berekenende buitenissigheid is dat wel eens genoemd. Toegeven aan frivole menselijke impulsen, zou ze wellicht tegenwerpen. Over haar zang zei ze al dat ze zichzelf van meet af aan toestemming gaf om triest, grappig, menselijk, gek, kinderachtig en wijs te zijn. 'Omdat iedereen zo is.' Het verschil is alleen dat weinigen dat toelaten.


Björk verwelkomt de schoonheid van wetteloosheid en anarchie in haar muziek en die schoonheid ontstijgt haar persoonlijke excentriciteit. Er zijn maar weinig artiesten in de popmuziek die met zo'n naïeve, instinctmatige instelling toch zulke fijnzinnig uitgewerkte muziek maken, die zowel het experiment van de avant-garde als de toegankelijkheid van pop in zich draagt. Voor wie het horen wil. Je hoeft alleen maar te kijken, luisteren en ontdekken.


Van Biophilia zijn nu al acht van de tien apps te downloaden voor iPad en iPhone. Het album komt uit op 23 september. Later dit jaar zal Björk toeren met het hele project.


Biophilia, de voorgeschiedenis

Björk liep al jaren rond met het concept van Biophilia (een verwijzing naar Oliver Sacks' boek Musicophilia). Geboren uit onvrede over de strakke formele manier van lesgeven op muziekscholen wilde ze, voordat ze beroemd werd, een alternatief bieden. Een echt fysiek gebouw, waarvan elke kamer met interactieve projecten een muzikaal aspect uit zou lichten, uitgelegd met voorbeelden uit de natuur. Het muziekhuis zou vergezeld gaan van een 3D IMAX-film van regisseur Michel Gondry. Het project bleek te bewerkelijk en tijdrovend. Gondry werd in beslag genomen door zijn The Green Hornet en de plannen voor Biophilia's voorloper werden in de koelkast gezet. Totdat de computertechnologie zich zo ver had ontwikkeld dat het de mogelijkheid bood het project in zijn geheel te verplaatsen naar de virtuele realiteit. Het project bestaat behalve uit de apps en het album nog uit een gigantische liveshow met speciaal gebouwde instrumenten, een documentaire en een apart educatief programma voor kinderen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden