REPORTAGE

Mogen rietstroken worden weggehaald voor huizen en een riviergeul?

Alles staat klaar om een riviergeul te graven bij Kampen, maar de Raad van State ligt dwars. Zonder nieuwe zijtak van de IJssel staat de bouw van 1.300 huizen en een jachthaven op het spel.

De aanleg van een zijarm van de IJssel, het Reevediep, hangt af van 4 hectare rietmoeras ten zuiden van KampenBeeld Julius Schrank

De aanleg van een bypass voor de IJssel bij Kampen hangt af van twee stroken riet van samen 100 bij 400 meter. De betrokken overheden hebben elf weken de tijd om aan te tonen dat deze rietmoerasjes moeten wijken. Slagen zij niet voor deze zogeheten ADC-toets, dan zal de Raad van State het bestemmingsplan afwijzen en gaat tien jaar voorbereiding aan de nieuwe rivierarm in rook op.

Rijkswaterstaat, de provincie Overijssel en de gemeente Kampen (en nog acht andere overheidsinstellingen) duikelen daarmee in een zelf gegraven kuil. In 2010 besloten ze de ADC-toets te omzeilen om problemen met de Raad van State te voorkomen. Nu moeten ze die alsnog in korte tijd uitvoeren. 'De ADC-toets is een beruchte hinderpaal; dit is allermist een gelopen race', zegt advocaat Marieke Kaajan, autoriteit op het gebied van natuurwetgeving.

De bypass moet een 6 kilometer lange zijarm worden van de IJssel, onder Kampen langs naar de Veluwerandmeren. De aanleg ervan is een belangrijk onderdeel van het project Ruimte voor de Rivier. Dat is bedoeld om Nederland klaar te maken meer rivierwater te verwerken. Ter voorbereiding op de bypass, kosten circa 140-170 miljoen, zijn al tal van voorbereidingen getroffen. Tijdens de renovatie van de N50 en de spoorlijn naar Zwolle zijn bijvoorbeeld viaducten aangelegd waar de nieuwe tak van de IJssel, Reevediep geheten, onderdoor kan.

Het bouwconsortium dat de geul moet aanleggen, staat klaar, maar de Raad van State zette een streep door het bestemmingplan van Kampen voor de aanleg van 1.300 huizen en een jachthaven langs de bypass. De uitspraak is een opsteker voor bewonerscomité Werkgroep Zwartendijk dat zich al jaren verzet tegen de plannen.

De gemeente baseerde zich op te rooskleurige prognosen over de huizenbehoefte, aldus de bezwaarmakers. De Raad van State geeft hen daarin gelijk. 'Er zijn geen objectieve gegevens over de ontwikkeling van de woningbouwbehoefte', aldus de hoogste bestuursrechter. De huizenbouw had een bron van inkomsten voor Kampen moeten worden, maar is uitgelopen op een financieel debacle. Mede door de economische crisis is de stad al rond de 20 miljoen euro kwijt aan grondaankopen en compensatie aan grote bouwondernemingen.

Grote karekiet

Ook de managers van het project Ruimte voor de Rivier IJsseldelta, dat de bypass-plannen voorbereidt, kregen een flinke tik, al hebben zij nog een herkansing. Volgens de Raad van State is ten onrechte een vergunning afgegeven voor de aantasting van de natuur bij de monding van de bypass. Langs het Drontermeer verdwijnen twee rietstroken van samen 4 hectare, die deel uitmaken van een Natura2000-gebied waar de roerdomp en de grote karekiet nestelen, twee vogelsoorten waarmee het slecht gaat.

Om dit verlies aan leefgebied te compenseren, is vorig voorjaar langs de randmeren 8 hectare rietmoeras aangelegd. Daarmee zou het project geen negatieve natuureffecten veroorzaken. Die aanpak staat echter haaks op de Europese habitatrichtlijn, oordeelt de Raad van State. Behoud van Europees belangrijke natuur staat voorop.

Wanneer schade niet voorkomen kan worden, is compensatie een optie, maar alleen wanneer ook aan twee andere eisen wordt voldaan. Eerst dient te worden aangetoond dat er geen alternatieven mogelijk zijn. Bovendien moeten de initiatiefnemers bewijzen dat er 'dwingende redenen van groot openbaar belang' zijn om toch de natuur aan te tasten.

Deze ADC-toets hadden de bestuurders van de betrokken overheidsinstanties juist willen vermijden. 'In de praktijk is het lastig gebleken om met name de A (van alternatieven voor het plan of onderdelen van het plan, met geen of minder effecten op Natura2000) goed te onderbouwen', schreven zij in 2010 aan Provinciale Staten van Overijssel.

In plaats daarvan omarmden ze een aanpak, die inmiddels bekendstaat als 'natuur inclusief ontwerpen'. Daarin ligt de nadruk op het compenseren van natuurschade en minder op het behoud van natuur. In 2012 vroeg de Raad van State daarover advies aan het Hof van Justitie in Luxemburg.

Er mag geen alternatief zijn

Dat er al twijfel was, bestrijdt woordvoerder Marcel van Dijk van Ruimte voor de Rivier IJsseldelta. 'We hebben het uitvoerig doorgesproken met deskundigen, ook in Brussel. Die oordeelden dat dit een prima aanpak is. Pas begin 2014 kwam het Hof van Justitie met arresten waarop de Raad van State zich nu baseert.'

Volgens Kees Bastmeijer, hoogleraar natuurbeschermings- en waterrecht aan Universiteit Tilburg, is de grondgedachte van natuurinclusief ontwerpen prima. 'Het probleem is dat hier ook misbruik van werd gemaakt: aantasting van de laatste belangrijke natuurgebieden in Nederland werd goedgepraat met de belofte van natuurontwikkeling in de toekomst. Daar heeft het Hof een stokje voor gestoken'.

Woordvoerder Van Dijk is nog optimistisch gestemd. 'We moeten extra huiswerk doen, maar dat krijgen we op tijd af.' Als de ADC-toets is verricht, mogen ook de bezwaarmakers reageren, waarna de Raad van State besluit of er een nieuwe zitting nodig is. Voor de zomer komt er geen definitief oordeel.

De gevraagde toets is een lastige hobbel, beaamt advocaat Marieke Kaajan van Envir Advocaten in Amsterdam. Komt het niet goed, dan zal waarschijnlijk het bestemmingsplan of een deel daarvan worden vernietigd.

'Het probleem zit bij de alternatieven', verwacht zij. 'De waterveiligheid is, denk ik, voldoende om te worden aangemerkt als dwingende reden van openbaar belang. Er mag echter geen enkel denkbaar alternatief zijn waarmee hetzelfde doel kan worden bereikt en waarmee de natuur minder wordt aangetast', aldus Kaajan.

'Belangenafweging of kosten spelen geen rol; het gaat om de natuur. Kan die bypass bijvoorbeeld op een andere plek? Kun je een ander project verzinnen dat de waterveiligheid dient? Daar adequate antwoorden op geven, daar zitten veel haken en ogen aan.'

Water uit de IJssel klotst over de kade heen in Kampen in 2012Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden