Opinie

'Mogen politici wel liegen?'

Politici lijken relatief gemakkelijk met leugens weg te komen. Dat wil echter nog niet zeggen dat iedereen het er mee eens is dat al deze leugens daarmee maatschappelijk aanvaardbaar zijn. 'Het is te hopen dat de kiezer politici toch meer op niet-integer handelen afrekent', stelt Jan Henk van der Velden, schrijver en advocaat.

Fractieleider Diederik Samsom presenteert de keuzes van de PvdA voor de toekomst van Nederland. Beeld anp

Er wordt de laatste tijd veel gelogen door politici, constateerde Max Pam in zijn column van 6 april in de Volkskrant. De ernst van deze leugens kan verschillen. Er zijn niet alleen afkeurenswaardige leugens maar ook maatschappelijk aanvaardbare leugens en zelfs wenselijke leugens. Dat geldt natuurlijk ook voor leugens van politici.

Om te bepalen hoe ernstig een leugen is kan de liegladder worden gebruikt: hoe hoger op de liegladder van zeven treden hoe ernstiger de leugen.

De eerste trede is voor de onbedoelde onwaarheid; omdat de opzet ontbreekt is er nog geen sprake van een leugen. Bijvoorbeeld premier Rutte die een Europese top uitloopt en zich tientallen miljarden vergist bij de omvang van het pakket maatregelen om de bankencrisis tegen te gaan. Of minister de Jager die stellig beloofde dat de nieuwe leningen aan Griekenland de Nederlandse belastingbetaler geen cent zouden kosten.

De tweede trede is voor de leugen die echt in het belang van de ander wordt verteld. Ons maatschappelijk leven brengt nu eenmaal met zich dat je mensen complimenten geeft die je niet meent of dat je mensen tegen de te harde waarheid beschermt. Ook het landsbelang zou kunnen meebrengen dat de politicus niet vertelt hoeveel zorgen hij zich echt maakt over de economische situatie. Hij liegt in ons aller belang omdat hij juist optimisme wil uitstralen.

De derde trede is de leugen in eigen belang die maatschappelijk toch wordt geaccepteerd. Net zoals je desgevraagd niet snel aan je werkgever zult vertellen dat je net vier sollicitatiebrieven hebt geschreven, omdat je - als dat allemaal niets wordt - nog graag bij hem wil blijven werken, zal ook de politicus niet snel toegeven dat hij naar een andere baan heeft gesolliciteerd. Ook Donner hield in alle toonaarden vol dat het onzin was dat hij de nieuwe vice-president van de Raad van State zou worden. Iedereen heeft daar wel begrip voor omdat een ontwijkend antwoord ('ik laat me hier niet over uit') de geruchten stroom zal aanwakkeren. Achteraf gezien ging Donner wel erg in zijn ontkennende rol op door zijn mogelijke benoeming als 'baarlijke nonsens' af te doen.

Iedereen twijfelt wel eens over zijn toekomst, ook een politicus. Toen Wouter Bos in een openhartig interview toegaf natuurlijk weleens te twijfelen over zijn toekomst als partijleider, was dit meteen voorpaginanieuws. Kennelijk kun je over oprechte twijfels niet eerlijk zijn, besefte Bos en 'loog' tot zijn vertrek dat hij natuurlijk als partijleider doorging.

De vierde trede is voor de smoes, de zwakke uitvlucht puur in eigen belang: 'Wat toevallig dat je belt, ik wilde je net gaan bellen'. De ander lijdt op de vierde trede geen schade maar vind je wel onbetrouwbaar als een dergelijke leugen wordt ontbloot. In deze categorie vallen de leugens van Leerdam. Toen de journalist hem met verzonnen nieuws confronteerde, loog Leerdam om te verhullen dat hij het politiek relevante nieuws kennelijk niet goed had gevolgd.

De vijfde trede is voor degene die bewust kiest voor een leugen, omdat zijn belang hierbij veel groter is dan de schade van degene die belogen wordt. Bijvoorbeeld als je een mooie functie dreigt mis te lopen als je eerlijk zou zijn. 'Er zijn geen foto's van Philomena in uniform', verklaarde de aankomende staatssecretaris Philomena Bijlhout (PLF) toen haar werd gevraagd of zij betrokken was geweest bij de milities van Desi Bouterse. Ze werd de kortst zittende staatssecretaris aller tijden, toen binnen een aantal uren toch foto's in uniform opdoken.

De zesde trede is voor de leugen waarbij het belang van de leugenaar tenminste even groot is als de schade van de belogene.

De zevende trede is voor de criminele leugen, waarbij bijvoorbeeld fraude niet wordt geschuwd. Zo is Chirac in december 2011 strafrechtelijk veroordeeld omdat hij als burgemeester louter denkbeeldige banen toebedeelde aan familie en vrienden, ten laste van de gemeente Parijs.

Bij veel leugens van politici is dezelfde liegstimulator te herkennen: de wens om status te behouden of te vergroten en - waar nodig - om fouten te verhullen. In feite is een politicus veelvuldig aan het solliciteren naar de stem van de kiezer. En zetten we bij sollicitaties niet allemaal ons beste beentje voor? Maar of we ons dan nog op de tweede of derde trede van de wenselijke of aanvaardbare leugens bevinden, is een grijs gebied met alle ruimte om naar onszelf toe te redeneren. Mag Rutte liegen dat hij geen mediatrainingen heeft gevolgd als hij zijn imago van 'naturel' wil volhouden?

Samsom zei recentelijk nog dat hij 'een open boek' was. Ook een mooi imago voor een politicus maar iedereen weet dat je dat nauwelijks waar kunt maken. Samsom zal vertrouwelijke informatie willen beschermen en tijdens onderhandelingen niet meteen zijn laatste bod op tafel leggen.

Leerdam
Partijgenoten waarmee je de volgende verkiezingen wilt gaan winnen, zul je zo mogelijk beschermen om schade voor de partij, maar ook voor jezelf, te voorkomen. Begrijpelijk was het dan ook dat Samsom de afgang van Leerdam, met 'een beetje dom' wilde afdoen. Een onjuiste kwalificatie, want nog geen dag later vond Samsom het begrijpelijk dat Leerdam opstapte omdat zijn geloofwaardigheid te veel was aangetast.

Politici lijken relatief gemakkelijk met leugens weg te komen. Dat wil echter nog niet zeggen dat iedereen het er mee eens is dat al deze leugens daarmee maatschappelijk aanvaardbaar zijn. Het is te hopen dat de kiezer politici toch meer op niet-integer handelen afrekent.

Maar politici zouden vooral zichzelf vaker de spiegel moeten voorhouden of ze wel een reële integere belangenafweging maken. Is er echt wel sprake van een aanvaardbare reden om niet de waarheid te vertellen? Is er echt wel sprake van een 'integere leugen'?

Jan Henk van der Velden is advocaat en schrijver van het recent verschenen boek 'Iedereen liegt, maar ik niet: jokkenbrokken en moraalridders langs de liegladder' (uitgever: levboeken).

 
Begrijpelijk was het dan ook dat Samsom de afgang van Leerdam, met 'een beetje dom' wilde afdoen. Een onjuiste kwalificatie, want nog geen dag later vond Samsom het begrijpelijk dat Leerdam opstapte omdat zijn geloofwaardigheid te veel was aangetast.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.