Nieuws

Mogelijk ook schadevergoeding voor ouders die fraude met toeslagen hebben gepleegd

De wens van de Tweede Kamer om de gedupeerden van de toeslagenaffaire zo snel mogelijk te compenseren, leidt ertoe dat duizenden ouders veel meer geld krijgen dan waar zij eigenlijk recht op hebben. Ook een aantal ouders die toeslagenfraude hebben gepleegd, en daar soms ook voor veroordeeld zijn, zullen mogelijk 30 duizend euro schadevergoeding ontvangen.

Demissionair staatssecretaris van Financiën Alexandra van Huffelen. Beeld ANP
Demissionair staatssecretaris van Financiën Alexandra van Huffelen.Beeld ANP

Volgens staatssecretaris Alexandra van Huffelen (Toeslagen) is dat niet te voorkomen nu het kabinet kiest voor massaal en snel uitkeren aan mensen die zichzelf als gedupeerde bij de Belastingdienst hebben gemeld. Voordat het geld wordt overgemaakt, toetst de dienst Toeslagen slechts oppervlakkig of de begunstigde wel recht heeft op de vergoeding.

Het kabinet kondigde in de kerstvakantie aan dat alle slachtoffers van het kinderopvangtoeslagenschandaal een minimumbedrag van 30 duizend euro tegemoet kunnen zien. Dat bedrag moet voor 1 mei worden uitgekeerd aan ouders die zich voor 15 februari bij de Belastingdienst hebben gemeld.

De ruimhartiger regeling kwam er na zware druk vanuit de Tweede Kamer. Die beklaagde er zich in het najaar over dat de herstelbetalingen aan de ouders erg langzaam verlopen. Begin december hadden slechts 510 van de circa 9.000 op dat moment bekende gedupeerden hun schadevergoeding ontvangen. De Kamer vond het herstelproces veel te lang duren, omdat het overgrote deel van de gedupeerden al vijf tot tien jaar in de problemen zit.

Lichte toets

Sinds de aankondiging van de 30 duizend euro-regeling is het aantal mensen dat aanspraak maakt op schadevergoeding meer dan verdubbeld, naar ruim twintigduizend, zei Van Huffelen woensdag in de Tweede Kamer. Dat aantal zal nog verder oplopen, want gedupeerden kunnen hiervoor nog tot 1 januari 2024 bij de overheid aankloppen.

Het is niet zeker of de Belastingdienst de bewezen fraudeurs er bij de ‘lichte toets’ uit kan filteren voordat er 30 duizend euro aan hen wordt uitbetaald. Een woordvoerder van Van Huffelen zegt dat ambtenaren van Toeslagen het normaal gesproken registreren wanneer een ouderdossier aan het Openbaar Ministerie wordt overgedragen, maar dat dit niet automatisch gebeurt. Aangezien steeds weer blijkt dat allerlei informatie jaren later niet meer terug te vinden is in de ict-systemen van de dienst, staan misschien ook niet alle veroordeelde fraudeurs als zodanig geregistreerd.

Van Huffelen erkent dat er waarschijnlijk onterechte uitkeringen gaan plaatsvinden. Volgens haar moet het kabinet nu eenmaal kiezen tussen snelheid en zorgvuldigheid en zijn die twee moeilijk verenigbaar. Een meerderheid van de Tweede Kamer neemt het voor lief dat een deel van de ouders een schadevergoeding krijgt waarop zij geen recht hebben. Vanwege het grote onrecht dat ouders is aangedaan, vinden zij het aanvaardbaar als de slechten nu met de goeden zullen profiteren.

Individuele beoordeling

De 30 duizend euro is de zogenoemde mediaan van de geleden schade. De Belastingdienst schat in dat de helft van de gedupeerde ouders minder schade heeft geleden dan dat bedrag, en de andere helft meer. De regeling betekent in de praktijk dus dat de helft van de gedupeerden (degenen met de minste schade) sowieso te veel krijgt uitbetaald, en de andere helft (degenen met de hoogste schade) na latere, individuele beoordeling hopelijk precies genoeg.

Het enige Kamerlid dat hier woensdag serieuze vraagtekens bij plaatste, was – opmerkelijk genoeg – CDA’er Pieter Omtzigt. Voor het kerstreces legde hij het kabinet het vuur nog na aan de schenen, omdat het allemaal niet snel genoeg ging met de genoegdoening voor de ouders. Nu zei hij tegen Van Huffelen: ‘Ik ken een gezin dat 87 euro schade heeft geleden en nu 30 duizend euro schadevergoeding krijgt. Dus mensen met relatief weinig schade krijgen een enorme overcompensatie, terwijl mensen die zwaar in de problemen zitten door hoge schulden toch weer lang moeten wachten.’

De Tweede Kamer moet niet wéér doorschieten in zijn reactie, waarschuwde Omtzigt. ‘Hoeveel mensen die zich gemeld hebben als gedupeerde, maar die helemaal niet tot de slachtoffers behoren, krijgen straks per ongeluk 30 duizend euro? We trekken hier 1,8 miljard euro voor uit en ik moet toch aan de samenleving en de Algemene Rekenkamer kunnen uitleggen dat dit geld goed besteed is.’ Hij hield zijn collega’s voor dat zij eerst, vanaf 2010, zo enorm op fraudebestrijding hamerden dat elk foutje van een toeslaggerechtigde genadeloos werd afgestraft. Nu dreigt de slinger helemaal naar de andere kant uit te slaan en wil de Kamer vrijwel blind geld uitkeren aan iedereen die zich gedupeerd voelt. ‘Want ik weet hoe dat gaat, in deze Kamer.’

Drie groepen gedupeerden

1.Uit een eerste data-analyse blijkt dat 20 procent van deze aanvragers waarschijnlijk geen recht heeft op schadevergoeding, bijvoorbeeld omdat zij geen kinderen hebben of nooit kinderopvangtoeslag hebben aangevraagd. Deze aanvragers krijgen de uitkering niet automatisch toegekend. Hun dossiers zullen alsnog in zijn geheel handmatig beoordeeld worden door een medewerker van de Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen.

2.Van de grootste groep, 50 tot 60 procent van de aanmeldingen, is door middel van data-analyse alleen niet goed vast te stellen of ze recht hebben op schadevergoeding, Die dossiers moeten eigenlijk allemaal individueel en handmatig beoordeeld worden, maar dat duurt dus te lang. Daarom vinden de uitkeringen voor deze groep plaats na statistische steekproeven. Die zullen niet alle onterechte uitbetalingen kunnen voorkomen, schrijft Van Huffelen aan de Kamer.

3.De laatste 20 tot 30 procent van de ouders valt in een categorie die min of meer groepsgewijs als ‘gedupeerd’ is aangemerkt. Dat zijn bijvoorbeeld ouders die in de systemen van de Belastingdienst als fraudeur geregistreerd stonden. Dat zijn ook ouders die hun kinderopvangtoeslag moesten terugbetalen omdat de Belastingdienst het gastouderbureau of het kinderopvangverblijf waar zij gebruik van maakten van fraude verdacht.

Groep gedupeerden is zeer divers, niet alle ouders zijn geheel onschuldig

Tot nu toe is onderbelicht gebleven dat de kwalificatie ‘fraudeur’ in de ict-systemen in een onbekend aantal gevallen waarschijnlijk terecht was. Vanwege de omvang en de ernst van het toeslagenschandaal, en de woede hierover in de Tweede Kamer, kiest Van Huffelen ervoor de criteria voor ‘onschuld’ van ouders ruimhartig te formuleren. Zo beschouwt de overheid alle ouders van wie de Belastingdienst niet goed heeft vastgelegd wáárom men die ouder destijds als fraudeur bestempelde, voortaan als onschuldig. Ook ouders aan wie de Belastingdienst destijds niet goed uitlegde waarom zij het label ‘fraudeur’ kregen, worden als onschuldig aangemerkt.

Van meer dan de helft van de fraude-labels kan de Belastingdienst de aanleiding niet meer achterhalen. Omdat daardoor niet meer vast te stellen is of die beladen kwalificatie destijds terecht was, krijgen deze ouders nu het voordeel van de twijfel. Door die registratie als fraudeur kunnen zij ernstig benadeeld zijn; zulke ouders konden bijvoorbeeld geen betalingsregeling voor hun schulden krijgen. Het door Van Huffelen genoemde percentage van 96 procent onterechte ‘fraudeur’-stempels moet desondanks wel in het licht van de ruimhartige herbeoordeling worden gezien.

Ook niet alle ouders die onderdeel waren van fraudeonderzoeken bij gastouderbureaus of kinderopvanginstellingen waren volkomen te goeder trouw. Een van die fraudeonderzoeken betrof bijvoorbeeld het Haagse gastouderbureau De Stroom. In die zaak spande een aantal ouders samen met de eigenaar van het gastouderbureau om toeslagenfraude te plegen. Een deel van de ouders heeft dat ook bekend. De politierechter veroordeelde de medeplichtige ouders in november 2015 tot werkstraffen en korte gevangenisstraffen.

Toch oordeelde de Commissie van Wijzen - die alle fraudeonderzoeken van de dienst Toeslagen vorig jaar tegen het licht hield - dat de ouders van De Stroom in principe recht hebben op volledige compensatie. Dat oordeel velde de Commissie aan de hand van ruimhartige beoordelingscriteria. De Belastingdienst gaf de ouders van De Stroom destijds niet genoeg gelegenheid bewijsstukken aan te leveren waarmee ze hun recht op toeslag konden bewijzen. Dat neemt niet weg dat een deel van deze ouders aantoonbaar gefraudeerd heeft en daar soms tienduizenden euro’s mee ‘verdiende’.

In de bekende fraudezaak ‘De Appelbloesem’ uit 2010 zetten sommige ouders handtekeningen onder opvangcontracten waarmee met terugwerkende kracht kinderopvangtoeslag werd aangevraagd, dus voor een periode dat de kinderen helemaal niet naar de betaalde opvang gingen. Ook dat wordt in het kader van de toeslagenaffaire zo gunstig mogelijk voor de ouders uitgelegd; zij zouden in hun naïviteit op een dwaalspoor zijn gebracht door medewerkers van het gastouderbureau die hun wijsmaakten dat dit allemaal volgens de regels was. De uitgekeerde toeslagen kwamen in deze zaak grotendeels ten goede aan de ouders en hun gastouders (vaak een oma of zus die voorheen gratis op de kinderen paste), minus een commissie voor de eigenaar van het gastouderbureau die de fraude had opgezet (en die daarvoor strafrechtelijk veroordeeld is).

Parlementaire enquête

Volgend jaar volgt er ook nog een parlementaire enquête naar de toeslagenaffaire. De Tweede Kamer besloot donderdagmiddag in overgrote meerderheid (alleen PVV en Forum voor Democratie stemden tegen) dit zwaarste onderzoeksinstrument van de Tweede Kamer in te zetten om ‘de onderste steen boven’ te halen in de toeslagenaffaire. Het is vooralsnog niet helemaal duidelijk of dit nieuwe onderzoek echt nieuwe inzichten zal opleveren, nu er al vele onderzoeken naar het schandaal zijn gedaan en er ook nog tal van onderzoeken lopen. In december kwam een parlementaire ondervragingscommissie bijvoorbeeld al met een vernietigende reconstructie van de affaire, na het horen van een groot aantal topambtenaren en bewindspersonen. De SP, die het initiatief nam voor de enquête, vraagt er al meer dan een jaar om, maar kreeg tot nu toe onvoldoende steun van de rest van het parlement. Met Tweede Kamerverkiezingen in aantocht was die steun er deze week ineens wel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden