Moeten vrouwelijke sporters door een glazen plafond?

Welk geheim schuilt er achter het succes van de hockeysters, de handbalsters en de korfballers? Drie bondscoaches, twee mannen en een vrouw, over hoe Nederlandse vrouwen zich in hun teams gedragen.

Beeld Marcel van den Bergh

Wat is de kracht van de Nederlandse vrouwen in hockey, handbal en korfbal? Hoe ervaren de coaches het verschil tussen mannen en vrouwen in de topsport? Alyson Annan (43), bondscoach van de hockeysters, regerend kampioen op de Spelen van Rio: 'Mannen hebben vaak een te groot ego, bij vrouwen zou ik een groter ego willen zien.'

Henk Groener (55), bondscoach van de handbalsters die debuteren op de Spelen: 'In een mannenwereld moeten vrouwen een rollenpatroon doorbreken.'

Wim Scholtmeijer (33), bondscoach van de korfballers, vorig jaar in België opnieuw wereldkampioen: 'Mijn vrouwen zijn de baas, maar onbewust laten ze de mannen vooroplopen.' Een driegesprek.

Alyson Annan is de eerste vrouwelijke bondscoach bij de hockeybond sinds 1977. Blijkbaar is het niet vanzelfsprekend dat ook vrouwen voor die positie in aanmerking komen. 'Er breken nu meer vrouwen door', zegt Annan. 'Ageeth Boomgaardt is coach van België, Marieke Dijkstra heeft het Nederlandse zaalteam gecoacht.'

Moeten vrouwen door een glazen plafond, zoals Hillary Clinton, de Democratische presidentskandidaat in Amerika, zei? Annan: 'Veel vrouwen kiezen na hun sportcarrière voor een baan in het bedrijfsleven of ze stichten een gezin. Moeders hebben ook vaak de zorg voor hun kinderen. Sport is nog altijd een mannenwereld, de drempel voor vrouwen ligt hoog.'

De in Australië geboren Annan is getrouwd met Carole Thate, haar voormalige concurrente in het Nederlandse hockeyteam en tegenwoordig directeur van de Cruyff Foundation. Ze hebben twee kinderen. 'Hun kinderen hebben twee moeders', zegt Henk Groener. 'Alyson valt ook daardoor buiten het geijkte rollenpatroon.'

Annan, instemmend: 'Klopt, maar in deze functie mag de sekse niet bepalend zijn. De beste bondscoach moet worden benoemd.'

Beeld ANP

Groener, die tot zijn aanstelling in 2009 nooit vrouwen had getraind: 'Alyson merkt terecht op dat we in een mannenwereld leven, dat zie je ook in de politiek en het bedrijfsleven. En hoeveel vrouwelijke sportjournalisten ken jij? Overal hebben de mannen de macht naar zich toegetrokken, behalve in de zorg.'

Annan: 'De beroepsgroepen waarbij emoties horen.'

Groener: 'Maar dan zetten we er toch weer een mannelijke manager boven. Langzamerhand denk ik dat één soort energie niet voldoende is. Het is zinvol om te verbinden.'

Wim Scholtmeijer: 'Ook in het korfbal zie je weinig vrouwelijke coaches, terwijl die sport toch door mannen en vrouwen wordt beoefend. Ik constateer dat mijn mannen profijt hebben van de vrouwelijke inbreng in de ploeg, andersom is dat minder.

'Zet vrouwen apart en ze werken harder dan de mannen. Voeg ze bij elkaar en de vrouwen laten het harde werk sneller over dan mannen. En zijn ze ook minder dominant.

'Ik moet als korfbalcoach drie teams managen. Het mannenteam, het vrouwenteam en het gemengde team. Met het mixedteam heb ik het minste moeite, dan heffen de negatieve invloeden elkaar op. Mijn vrouwen zijn wel de baas, maar onbewust laten ze de mannen vooroplopen. In die zin zijn ze de stille krachten.'

Beeld Marcel van den Bergh

Hoe maken vrouwen een team?

Annan, die jarenlang als assistent-coach en hoofdtrainer verbonden was aan de hockeyers en hockeysters van Amsterdam: 'Mannen zijn sneller zelfstandig, dat willen ze ook omdat hun ego meespeelt. Vrouwen willen ook zelfstandig zijn, maar vragen daarbij om hulp. Anders voelen ze zich alleen. Mannen willen het graag zelf uitzoeken. Ik vind beide processen mooi om te begeleiden, maar bij vrouwen blijft het langer hangen.

'Bij Amsterdam had ik een algoritme gemaakt van de spelers. Talent plus hard werken gedeeld door ego. Op welk cijfer kwamen ze dan uit? We verloren vaak van ploegen met minder kwaliteit, die ons aftroefden op inzet en beleving. Wie bereid is om hard te werken en een klein ego heeft, komt altijd op een hogere score uit. Toen waren de spelers zich snel bewust dat ze verder komen door hun ego minder te laten meespelen. Talent alleen wint niet van hard werken.'

Annan: 'Bij vrouwen is het geen issue. Ik zou graag willen dat mijn vrouwen een groter ego hebben. Ik moet ze continu vertrouwen geven, zeggen hoe goed ze zijn. Maar hoe vaak moet ik dat herhalen? Ze moeten het zelf voelen. Mannen hebben dat vanzelfsprekend. Wanneer ze bij het Nederlands team voor het eerst een oranje shirt aantrekken, denken ze dat ze er al zijn. Die instelling brengt een aantal van hen heel ver. Vrouwen denken: 'Oh, mag ik echt dit shirt dragen?' Wat mij betreft, mag daar iets meer balans in komen.'

Scholtmeijer: 'Zet vrouwen naast ze en de mannen bedwingen hun ego. En wanneer ze dat wel tonen, prikken vrouwen er wel doorheen. Het is een natuurlijk proces. Ook ik zou graag wat meer ego willen zien bij mijn korfbalsters. Wees dominanter, stel meer vragen. De mannen denken: wij regelen het wel.

'Ik wil als bondscoach een cultuuromslag bewerkstellingen. Ik zocht bepaalde speelsters bij een nieuwe missie. Je had in het korfbal vaak dienende vrouwen, die als aangever voor de scorende mannen fungeerden en daarom paaldames werden genoemd. Ik propageer een dynamischer spel, met scorende vrouwen. En dus kwamen er automatisch andere karakters binnen.'

Beeld Marcel van den Bergh

Groener: 'Een week na de mislukte kwalificatie voor Londen 2012 kregen we te horen dat de bond om financiële redenen het EK teruggaf. We zaten in een behoorlijke depressie. Ik heb tegen de meiden gezegd: geef maar aan hoe jullie de komende vier jaar willen invullen. Missie klinkt alsof je in de kerk zit, maar was Londen 2012 ook werkelijk hun missie? Of had ik als coach te veel bijgestuurd?

'Ik zei: denk zonder beperking en zonder aanzien des persoons. De speelsters wilden met de huidige staf verder. Ze hadden ook voor een andere coach kunnen kiezen. Hun wens om een jaar voor de Spelen met elkaar te trainen, was financieel niet haalbaar. Maar de speelsters zeiden meteen: we willen wel naar Rio. De doelstelling bleef leidend, de weg ernaartoe werd anders.

'Net als Wim selecteerde ik andere speelsters. Mensen vielen zelfs over me heen vanwege mijn keuzen. Zo haalde ik Angela Malestein bij de ploeg, die op de Handbalacademie zat en bij VOC in het tweede speelde. Op internet werd Malestein beschimpt, terwijl ik de sukkel was die het blijkbaar niet begreep. Gelukkig deed Angela het prima.'

Annan: 'Het is ook typisch Nederlands om bijvoorbeeld Naomi van As een ster te noemen, maar haar de grond in te boren als ze even minder presteert. Dan wordt het Nederlands team niet als een collectief beschouwd. Het knaagt aan het vertrouwen van de speelsters.

'Het vrouwenhockeyteam heeft een geschiedenis van succes. Maar die geschiedenis telt nu niet. We gaan naar Rio met een andere ploeg dan in Londen 2012 en het WK van 2014. Natuurlijk hebben we ook veel dezelfde speelsters, maar goud is niet vanzelfsprekend.'

Beeld Marcel van den Bergh

Groener: 'Zoals Alyson het al formuleerde: elk team moet zijn eigen geschiedenis schrijven. De handbalsters moesten niet blijven hangen in de frustratie van het niet halen van de Spelen. Al op mijn eerste toernooi, het EK in 2010, zei ik: we willen Europees kampioen worden. Een andere instelling is er niet. We gingen vorig jaar dus ook naar het WK in Denemarken met het doel om wereldkampioen te worden.

'Helaas misten we in de finale tegen Noorwegen de overtuiging om daadwerkelijk die gouden medaille te winnen. In de rust zeiden we tegen elkaar: dit zijn wij niet. Het leidde tot een betere tweede helft, maar de achterstand was al te groot. De eerste reactie van de meiden was: zilver is mooi, maar we zijn er nog niet.'

Wat doet het met een groep wanneer de aandacht naar enkele speelsters uitgaat, zoals de 'hockeybabes' en Estavana Polman, vanwege haar relatie met voetballer Rafael van der Vaart?

Groener: 'Alles wat zich rond een team afspeelt, kan een bedreiging zijn. Estavana was al een ster bij ons. Maar ze heeft de hype zelf buiten de groep gehouden. Ze zei: ik ben hier om te handballen.'

Bij de hockeysters introduceerde Fatima Moreira de Melo de term 'hockeybabes', topspeelsters als Ellen Hoog en Eva de Goede werden daarna veelvuldig gevraagd voor fotoshoots. In het in 2014 verschenen jubileumboek van de KNHB is zelfs een hoofdstuk gewijd aan de 'babes'. Toch noemt Annan de media de voornaamste bedreiging. 'Het is hun privéleven. Ze zijn in eerste instantie hockeysters. De media oordelen over fotoshoots, het team niet.'

De in 2014 gestopte korfbalinternational Mady Tims poseerde naakt in Playboy. Scholtmeijer: 'Extra aandacht voor het korfbal is prima, zolang het maar niet ten koste gaat van de sport. En wanneer speelsters zich ergeren aan teamgenoten met nagellak is er een dieperliggend probleem.'

Groener: 'Het is wel typerend dat we dit soort zaken niet op mannen betrekken. Je kijkt nooit naar het uiterlijk van een voetballer. Maar als je anoniem wilt blijven, moet je niet winnen. De handbalsters komen nu in een andere wereld terecht. En daarop hebben we niet altijd invloed.

'Vrouwen trekken zich kritiek van buitenaf veel meer aan dan mannen. Ze betrekken die gemiste kans ook op de mens die ze zijn, in plaats van op de actie die ze hebben gemaakt. Wij zitten nu ook op een punt, waarop we moeten beoordelen wat al die aandacht voor enkele speelsters met het team doet. Er wordt heel wat vuilnis gestort op Twitter.'

Denken vrouwen meer in teamverband dan mannen?

Annan: 'Ik heb de speelsters bij de oefeninterlands tegen Amerika zelf de bespreking laten doen. Zo worden ze mede-eigenaar van het spel en staan ze anders in het veld, dan wanneer de staf alles voorkauwt. De speelsters analyseerden de wedstrijd, pakten het coachbord tijdens de rust. Ze coachten elkaar, dat was mooi om te zien. Het ultieme voor de coach is toch dat je niet hoeft te coachen.

'De mannen nemen eerder initiatief, pakken sneller het coachbord. Maar je moet als coach wel opletten wat ze zeggen. Ze denken eerder vanuit het individu: als ik hier sta, moet jij daar staan. Vrouwen benadrukken meer het groepsproces.'

Groener: 'We moeten niet te generaliserend zijn. Elk team heeft zijn eigen dynamiek.'

Annan: 'Ik generaliseer niet, ik heb de mannen en de vrouwen van Amsterdam gecoacht. De verschillen waren tastbaar. Wanneer de mannen een wedstrijd bespraken, was het meestal gericht op hun eigen spel. Een vrouw zegt: als ik daar loop, wie komt me dan helpen?'

Beeld Marcel van den Bergh

Groener: 'Het grappige is dat het bij mannen als een teken van kracht wordt gezien, terwijl zo'n actie bij vrouwen ook als onzekerheid wordt uitgelegd. De interpretatie van groepsgedrag heeft ook weer met cultuur te maken. Mannen worden ook gestuurd door hun testosteron, we hebben nu eenmaal andere hormonen in ons lichaam dan vrouwen.

'Vanuit de groepsdynamiek bij mannen en vrouwen worden ook in de reguliere maatschappij verwachtingen gecreëerd. Wanneer je bij vrouwen mannelijk gedrag vertoond, word je een manwijf genoemd. Daar zit geen vrouw op te wachten. Vrouwen wordt toch ook geleerd om zich ondergeschikt te maken aan de groepsnorm?'

Zie je het seksisme ook terug in de sport?

Groener: 'Het is een maatschappelijk probleem. Wat doet het met een jonge vrouw als je vanaf de basisschool te horen krijgt dat je zonder nagellak niet mooi genoeg bent? Vrouwen moeten een rollenpatroon doorbreken, zeker in de topsport. Een man mag stoer zijn, dat wordt gestimuleerd. Zit het in de man of in de cultuur dat we die kenmerken propageren?

'Toch zie ik het veranderen. Kijk hoe mannen experimenteren met mode en hun kapsel, hoe ze met hun uiterlijk bezig zijn. Jonge mannen zijn nu veel onzekerder dan vijftien jaar geleden. Ik ben benieuwd waar we over vijftien jaar staan.'

Scholtmeijer: 'Komen mannen en vrouwen dan dichter bij elkaar?

Groener: 'Ik denk van wel, al blijven er altijd verschillen.'

Helpen een vrouwelijke president in Amerika en medailles voor de handbalsters, de hockeysters en de volleybalsters in Rio de emancipatie te voltooien?

Groener: 'Waarom gebruik je het woord emancipatie? Moeten vrouwen op mannen gaan lijken of andersom?

'Je moet de kwaliteit van die andere energie begrijpen. De verschillen tussen mannen en vrouwen komen meer voort uit de cultuur dan de natuur. Er zit ook veel diversiteit bij mannen en vrouwen onderling. Door te focus te leggen op het onderscheid tussen mannen en vrouwen houd je die cultuur juist in stand.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden