REPORTAGELAND VAN MAAS EN WAAL

Moeten de Maas en Waal weer worden verbonden?

Heerewaarden, waar Maas en Waal weer met elkaar verbonden moeten worden.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Moeten Maas en Waal weer bij elkaar worden gebracht? Het kán, bij de smalste afstand tussen de twee rivieren in de Bommelerwaard. Natuurorganisaties zijn enthousiast, Rijkswaterstaat en het waterschap Rivierenland houden hun kruit nog even droog.

Bij Fort Sint Andries raken de Maas en de Waal elkaar bijna aan. Twee machtige rivieren zijn hier in één blik te vangen: de afstand is slechts een paar honderd meter. Daarna buigt de Maas zuidwaarts af, richting Den Bosch en vervolgt de Waal haar weg westelijk naar Zaltbommel. Om elkaar pas achter de Biesbosch weer tegen te komen.

Maar niet meer voor lang als het aan Jos Rademakers ligt, directeur van de particuliere natuurorganisatie ARK Natuurontwikkeling. Rademakers koestert al jarenlang een droom waarin Maas en Waal met elkaar worden verbonden. En dat zou hier ergens moeten gebeuren, wijst Rademakers. Op de smalle strook land bij Heerewaarden die Maas en Waal scheidt.

Zo’n connectie is volgens hem vooral ecologisch interessant – voor de scheepvaart is er al een doorgang via het Kanaal van Sint Andries. ‘De Waal en de Maas zijn twee verschillende ecosystemen. Als je die mengt, krijg je spannende interactie.’ De otter en de bever hebben er baat bij. Wellicht dat zelfs de fint, een zo goed als uitgestorven trekvis, erdoor zou terugkeren in Nederlandse wateren.

Het zou een terugkeer zijn naar de tijden van weleer, want eeuwenlang waren Maas en Waal innig met elkaar verbonden. Rond Heerewaarden, dat ooit een eiland van zalm- en palingvissers was, stroomden de rivieren vrijelijk in elkaar over. Het gebied was frontlinie in de Tachtigjarige Oorlog waarbij de Spanjaarden zich verschansten in Fort Sint Andries en de troepen van de Republiek in Fort Nassau tussen Heerewaarden en Dreumel zaten.

In 1904 werden Maas en Waal definitief van elkaar gescheiden met de aanleg van de Heerewaardense Afsluitdijk. Die werd zelfs bij wet vastgelegd. Dat had vooral praktische redenen, zegt Rademakers: het was gemakkelijker twee rivieren apart van elkaar te beheren. Ecologisch was het een verlies. Want met de scheiding werd ook vissen en waterdieren de pas afgesneden.

Ideeën om die verbinding weer te herstellen leven al langer. In 2013 lag er een uitgewerkt voorstel waarin het verval tussen de rivieren – het water in de Waal staat gemiddeld twee meter hoger dan in de Maas – werd benut voor een waterkrachtcentrale. Daar voelde Rijkswaterstaat niets voor: door het wegstromende Waalwater zou de scheepvaart op deze belangrijke vaarroute gehinderd kunnen komen.

Daarna verdwenen de plannen in de kast, tot ze onlangs werden afgestoft voor Life IP Deltanatuur: een Europees programma voor natuurontwikkeling langs Nederlandse rivieren. Ineens is er weer subsidie vrijgekomen om de verbinding tussen Maas en Waal opnieuw te onderzoeken.

Heerewaarden.Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Veiligheid en scheepvaart

Het aan elkaar vastknopen van twee grote rivieren is een ingewikkeld project waar veel partijen bij betrokken zijn: gemeenten, provincie, Rijkswaterstaat, het waterschap, natuurorganisaties.

Die laatste zijn alvast enthousiast. Staatsbosbeheer is bezig met natuurontwikkeling in de uiterwaarden van de Waal. Door die met de Maas te verbinden krijg je een groter aaneengesloten natuurgebied, zegt gebiedsbeheerder Floris van Kuijk. ‘Dat biedt kansen voor een robuustere natuur.’

Zijn collega van Natuurmonumenten, Fons Mandigers, ziet de Maas-Waal verbinding helemaal zitten. Niet alleen de natuur profiteert daarvan, zegt Mandigers: ook de drinkwatervoorziening. De afgelopen zomers stond de Maas soms zo laag, dat drinkwaterbedrijven stroomafwaarts water tekortkwamen. ‘Het zou in de toekomst voor Rotterdam weleens broodnodig kunnen zijn om Waalwater toe te voegen aan de Maas.’

De twee belangrijkste partijen in het project houden hun kruit nog even droog. Rijkswaterstaat wil eerst weten wat de effecten van een verbinding zijn voor de scheepvaart en de waterkwaliteit. ‘Op basis daarvan maken we een afweging’, zegt een woordvoerder.

Voor waterschap Rivierenland geldt dat het plan de veiligheid van het land achter de dijken niet in gevaar mag brengen. ‘Dat staat voor ons voorop.’ Begrijpelijk, vindt Mandigers. ‘Ik ben allang blij dat ze de plannen niet op voorhand afwijzen.’

Voorlopige schets van de verbinding tussen Maas en Waal via het Gat van Voorne (de blauwe lijnen zijn dijken). Beeld Jos Rademakers, ARK Natuurontwikkeling

Water afremmen

Niet alleen bestuurlijk, ook technisch zijn er nog wat hobbels te nemen, laat Rademakers zien als we in zijn auto het gebied doorkruisen. Daarin zijn de sporen van weleer nog te zien.

Verdiepingen in het landschap geven aan waar ooit het water stroomde, het oude eiland Heerewaarden staat op een hoger stuk land. De rivieren mogen elkaar dan niet raken, hun dijken doen dat wel: op het Driedijkenpunt komen de Maas-, Waal- en de Afsluitdijk samen.

Voorkomen moet bijvoorbeeld worden dat de hoger gelegen Waal met een waterval in de Maas stort. De overgang zal geleidelijk gemaakt moeten worden, legt Rademakers uit. ‘Zodat we het water afremmen.’ Ook moet het water onder de Van Heemstraweg door, een belangrijke provinciale weg.

In voorlopige schetsen wordt gedacht aan verbinding door het Voornse Gat, dat eind 19de eeuw gedempt is. Hoe groot die moet zijn wordt nog onderzocht.

Mandigers van Natuurmonumenten hoopt op een flinke beek, met snel stromend ondiep water, waar vissen tegenop kunnen zwemmen. Daaromheen kunnen bos en struwelen komen waar grote grazers rondlopen. Dat moet allemaal nog uitgewerkt worden, zegt Mandigers. ‘Er zijn nog veel open eindjes. Maar ik ben allang blij dat het weer op de agenda staat.’

Historische schets van de oude verbinding tussen Maas en Waal.Beeld RV
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden