Moet rechts zich wel overgeven aan zelffelicitaties?

De overwinning van het liberalisme heeft weinig waarde wanneer het reële problemen als armoede en milieucrisis niet oplost, zegt Remko van Broekhoven....

Een hardnekkig misverstand teistert al een jaar of twintig intellectuele debatten en opiniepagina’s van respectabele kranten. In de Volkskrant deed onlangs Dirk-Jan van Baar weer een duit in het zakje, toen hij schreef over ‘de superioriteit van de liberale democratie als beste organisatievorm die de politieke filosofie heeft voortgebracht’ (Forum, 9 november). Van Baar verzet zich tegen de kanttekeningen die filosoof John Gray plaatst bij de utopische trekjes van nogal wat rechtse denkers aan het begin van de 21ste eeuw.

Het lijkt ‘links’ wel, in de niet zo goede oude tijd dat dát nog schaamteloos utopisch en beschamend tevreden met zichzelf was. Wijst iemand je op realiteiten die wellicht niet zo in het voordeel spreken van je ambities en pretenties, doe er dan gerust nog een schepje bovenop. Bekritiseert bijvoorbeeld Gray de war on terror, dan associeert Van Baar hem met degenen die ‘het liefst dictators en koningshuizen aan de macht houden’. Een interessante kritiek, als we bedenken dat het juist de VS zijn die de Pakistaanse dictator Musharraf de hand boven het hoofd houden, evenals de Saoedische tiran-koningen.

En toont Gray scepsis tegenover de inderdaad verregaande maakbaarheidsfantasieën van neoconservatieve denkers, dan wijst Van Baar op ‘hun formidabele succes van de laatste kwarteeuw’. Alsof dat – overigens dubieuze – succes ontworpen is op de tekentafels van ideologen, en niet grotendeels terug te voeren valt op zowel de inefficiëntie van communistische staten als de keiharde wetten van de markteconomie.

Op zich zou het allemaal beschouwd kunnen worden als een vermakelijk moddergevecht tussen twee erudiete heren op leeftijd. Maar helaas verliezen we daarmee het zicht op een belangrijk kritiekpunt oog in oog met nogal wat ideologen van rechts. Dat is niet eens zozeer wat Gray in een interview met de Volkskrant stelde (het Betoog, 3 november), hoe waar het op zichzelf ook is: ‘Een niet te verwezenlijken toekomstvisioen verblindt hen.’ Het is erger, en het gaat dieper en verder terug; onder andere tot Francis Fukuyama, die in de zomer van 1989 al de ‘onbeschaamde overwinning’ uitriep van het liberalisme op al zijn ideologische uitdagers.

Wat Fukuyama toen net zomin onder ogen zag als Van Baar nu, is de betrekkelijke waardeloosheid van zo’n overwinning wanneer reële problemen onopgelost blijven. Destijds kon al gewezen worden op de armoede waarin de helft van de wereldbevolking leefde, meestal in kapitalistische economieën in de Derde Wereld waar overigens ook maar zelden een liberale democratie bestond.

Bijna twintig jaar later zijn daar nog wel een paar pittige problemen bijgekomen. De energie- en milieucrisis bijvoorbeeld die zich aftekent nu niet langer alleen het Westen, maar ook China en India welvaart scheppen door in enorm tempo natuurlijke hulpbronnen aan te spreken. De dag voordat Van Baar zijn stuk publiceerde, maakte het Internationale Energie Agentschap bekend dat nog voor 2015 een acuut energietekort dreigt. Het voegde daaraan toe dat de CO2 -uitstoot de komende 22 jaar niet vermindert, maar met 60 procent toeneemt. Hoe succesvol en efficiënt is de westerse way of life indien ze deze crisis niet oplost, en misschien zelfs verergert?

Inderdaad hebben ook communistische staten geen indrukwekkende reputatie als het om milieubeleid gaat; punt is echter dat deze staten bijna allemaal verdwenen zijn, terwijl de vrije markteconomie wereldwijd dominant is. Misschien betekent ‘winnen’ dan wel dat je de verantwoordelijkheid opbrengt om dit soort problemen aan te pakken die wereldwijd mensen in hun bestaan bedreigen.

Ook op het vlak van terreurbestrijding en democratisering kun je je afvragen of ‘rechts’ – van liberaal tot en met neoconservatief – zijn eigen idealen weet te verwezenlijken, en iets meer biedt dan de utopische belofte dat het ooit helemaal anders en beter wordt. De resultaten in Irak en Afghanistan, hoeveel miljarden dollars, miljoenen vaten olie en honderdduizenden mensenlevens er ook aan zijn opgeofferd, zijn vooralsnog niet indrukwekkend. Daarbij past geen leedvermaak of voldoening over het eventuele eigen gelijk, maar inderdaad wel... scepsis, om die fundamentele deugd aan te halen die Gray ons voorhoudt. En, daar heeft Van Baar nu eens gelijk, ‘scepsis heeft slechts zeggingskracht als tegengif tegen overspannen politieke idealen’.

Links heeft terecht de prijs moeten betalen voor zijn eigen utopische en totalitaire verleidingen. Helaas heeft het, in zijn extremistische varianten, ook aan ontelbare anderen die prijs gepresenteerd. Rechts doet er goed aan zich nu niet over te geven aan zelffelicitatie, maar eveneens te leren van zijn fouten. Wellicht dat zo het mondiale kapitalisme voorzien kan worden van een socialer karakter, misschien ook dat het in elk geval wat milieuvriendelijker kan blijken. De vele bittere realiteiten van de wereld anno 2007 vragen om politiek filosofen die bereid zijn zonder oogkleppen te opereren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden