Moet lobby een glazen huis zijn?

Als lobbyist heb je één keer per vier jaar het moment om echt iets te bereiken, vertelde een lobbyist me afgelopen week tijdens een lunch in Van der Valk: tijdens de regeringsformatie. Met een notitie van jouw idee in het regeerakkoord heb je het mooiste startpunt voor een succesvolle lobby.

Premier Rutte stapt het ministerie van Algemene Zaken uit. Beeld anp

Het is een les die elke lobbyist ons leert: de beste lobby kan niet vroeg genoeg beginnen. Dat komt me nu als volstrekt logisch voor. Maar toen we afgelopen najaar begonnen aan de zoektocht door lobbyland, was dat nog niet zo vanzelfsprekend. Lobby gaat immers om belangen behartigen en zijn belangen niet per definitie politiek? Op zoek naar de rol van lobbyisten in Den Haag leek het me logisch eerst naar de Tweede Kamer te kijken.

Natuurlijk, de Kamer is belangrijk. Maar vrijwel nooit het startpunt. Moet je daar beginnen, zeggen lobbyisten, dan ben je eigenlijk te laat. Je kunt er hooguit repareren, vertragen, een beetje bijschaven. Wie wil dat een wet de juiste sfeer ademt, moet erbij zijn vóór de eerste pennenstreek op papier staat. Bij het ministerie dus.

Beginfase

Wie wil weten wat de invloed van lobbyisten is, moet terug naar die beginfase, waarin beleidsambtenaren brainstormen over nieuwe beleid met een kleine kring experts. Maar juist die is per definitie vertrouwelijk en buiten zicht.

Toch wist Munish Ramlal iets van die beginfase zichtbaar te maken. Ramlal promoveerde op de praktijk van transparantie en belangeninbreng bij het voorbereiden van wetgeving. In zijn boek Naar een glazen wetgevingshuis? geeft de jurist een bijzonder inkijkje in de Haagse 'wetgevingskeuken'. Ramlal koos drie wetgevingstrajecten uit (rondom mediaconcentraties, distributie geneesmiddelen en de Drinkwaterwet) en sprak met alle betrokkenen op het ministerie: van de ambtenaren tot de lobbyisten en de bewindspersonen.

Wat hij beschrijft, is precies wat ook die lobbyist in Van der Valk aan me uitlegde. De drie voorbeelden volgen volgens Ramlal allemaal hetzelfde patroon. Eerst is er de kiemfase: ambtenaren stellen met hooguit een of twee betrokken partijen de hoofdlijnen vast, de 'intimi'. Steevast 'grotere bedrijven, koepelorganisaties of instellingen met een zekere reputatie'. Dan is er de coalitiefase: vertrouwelijk overleg, bedoeld om consensus te zoeken met 'usual suspects' als koepelorganisaties en belangenverenigingen. Pas als er een conceptwet is bereikt, komt de laatste fase: de presentatie. Denk aan de internetconsultatie, waarbij alle betrokken partijen vragen kunnen stellen.

Uitsluiting

De conclusie van Ramlal is ondubbelzinnig: de neiging standaard op intimi te varen, zorgt voor uitsluiting, schrijft hij. In die eerste twee fases 'blijkt de overheid niet boven belanghebbende partijen te staan en/of op onbevooroordeelde wijze naar in het veld levende visies en belangen te luisteren.'

Bij de presentatiefase ligt het raamwerk voor de wetgeving al voor 80 procent vast. 'Met grote wijzigingen loop je het risico dat het draagvlak dat je in de eerste twee fases bereikt, uit elkaar valt.'

Wie zijn boek leest, verwacht aan het eind een pleidooi voor transparantie. Dat volgt ook - en een groot deel van Ramlals suggesties zijn terug te vinden in de voorstellen die PvdA-Kamerlid Bouwmeester onlangs deed om lobby-invloed zichtbaarder te maken.

PvdA-Kamerlid Lea Bouwmeester. Beeld anp

Begrip voor ondoorzichtigheid

Toch moeten we daarmee voorzichtig zijn, schrijft Ramlal. Hij is, net als bij aanvang van zijn onderzoek, nog steeds voor meer openbaarheid. Maar hij heeft ook 'veel meer begrip en waardering gekregen' voor de ondoorzichtigheid van sommige fases.

'Het is juist ook democratisch om een deel van die voorbereiding afgeschermd te laten', zegt hij. 'Totale transparantie maakt ook dat niet iedereen meer vrijuit praat. En dat is uiteindelijk ook ondemocratisch.'

Terug naar het gesprek in Van der Valk. Een slimme lobby gaat al terug tot voor de formatie. Bij uitstek een moment voor gesprekken en onderhandelingen met de kleine club 'intimi' die Ramlal beschrijft. Moet die fase transparanter, zodat we weten wie op die belangrijkste momenten invloed heeft gehad? Of is dat die beslotenheid die hoort bij democratie?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.