‘Moeilijke’ burger nekt de rechtsstaat

Fatsoen moet je doen, spoorde premier Balkenende het Nederlandse volk aan, ter schraging van zijn offensief inzake normen en waarden....

Het stond er niet, maar er had ook kunnen staan: de rechtsstaat, dat ben je zelf.

Open deuren? Nou, stelt de commissie, het mag dan wel zo zijn dat ‘bijna iedereen in algemene zin voorstander is van de rechtsstaat’, maar je zult de mensen de kost moeten geven die bij het krijgen van een snelheidsboete klagen dat de politie beter echte boeven kan gaan vangen. Genoeg reden voor zendingswerk, derhalve.

Hoe kunnen ‘de kernwaarden van onze rechtsstaat’ – vrijheid, gelijkwaardigheid, solidariteit – worden geborgd en uitgedragen, was dan ook de vraag die de ministers van Justitie en van Binnenlandse Zaken hadden voorgelegd aan een gezelschap van vooraanstaanden. Onder hen tennisser Richard Krajicek, oud-korpschef Jelle Kuiper, oud-KRO-directeur Ton Verlind en Wim van der Donk, voorzitter van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Woensdag presenteerden ze hun conclusies.

De belangrijkste uit het rapport Onverschilligheid is geen optie: het gaat niet goed met de rechtsstaat. Acuut is het niet, maar het draagvlak kan ‘sluipenderwijs worden ondermijnd’, zo blijkt uit een reeks onderzoeken van derden (Motivaction, de Rijksuniversiteit Groningen, het SCP) die de commissie aanhaalt. ‘Rechtsvervreemding’ dreigt, burgers hebben een somber en cynisch beeld van de rechtsstaat en het vertrouwen in politiek en magistratuur schommelt ‘in toenemende mate’.

Dat komt door gerechtelijke dwalingen, zoals in de Schiedammer parkmoord, de Deventer moordzaak en de zaak Lucia de B.. (Juist gisteren maakte de SP bekend onder de titel Crisis in de rechtsstaat een symposium te beleggen over dit soort fouten).

Bovendien wordt de burger ‘mondiger en moeilijker’; hij accepteert gezag helaas niet langer zonder meer. Migranten hebben soms andere opvattingen over hoe het hoort. En de overheid is nogal eens ‘gekke Henkie’, die een pand van een huisjesmelker sluit maar niet kan voorkomen dat twee straten verder een nieuwe huisjesmelker neerstrijkt. Ten slotte hebben de media het gedaan: zij vergroten fouten uit en voeden het cynisme.

Herstel van het vertrouwen kan volgens de commissie vooral door ‘het voorleven van kernwaarden’. Primair door politici, ambtenaren, rechters, hoogleraren, scheidsrechters en programmamakers bij de publieke omroep. ‘En het begint met politici die niet steeds in negatieve termen spreken over regels en ambtenaren.’

Maar het begint natuurlijk ook thuis en op school. De rechtsstaat moet terugkeren in de leerstof, is dan ook een aanbeveling aan leraren. Dat die het bij het overdragen van dit soort waarden zwaarder hebben dan ooit, bleek weer tijdens de presentatie van het rapport. Daarvoor waren diverse ‘dragers van de rechtsstaat’ uitgenodigd, zoals leraren, scholieren, politieagenten en de conciërge van het jaar. De scholieren verklaarden unaniem dat ze de leraar best met respect willen bejegenen. ‘Maar pas als hij mij eerst respect toont.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden