Moeilijk mikken op het midden

Het midden is niet terug, er zijn er twee: een links en een rechts. Om de kloof tussen links en rechts te overbruggen zou een nieuw kabinet strenger moeten zijn voor de elites en meer empathie met burgers moeten tonen. Paars zat te ver rechts van het midden, Neo-Paars moet beter mikken.

HHet midden is terug, stelde menigeen woensdag verheugd vast. Maar wat is het midden eigenlijk? Het vroegere centrum van de Nederlandse politiek, het CDA, werd verpulverd. De verkiezingsuitslag laat juist zien dat het electoraat doorkliefd wordt. Veel kiezers stemden strategisch: de VVD-aanhang wilde voorkomen dat de PvdA de grootste werd, en omgekeerd.


Aan de ene kant staat nu een rechts midden, een VVD die de zegeningen van de markt propageert. Van de markt gaat een sterke bekoring uit. De markt staat voor vrijheid, energie, ondernemingslust, optimisme. Voor veel mensen is geloof in de markt een vorm van idealisme, voor sommigen zelfs van utopisme. Zij zien de markt als een machine die de welvaart eerlijk verdeelt. Wie hard werkt, wordt navenant beloond. Wie er met de pet naar gooit, moet het zelf maar uitzoeken.


Aan de andere kant staat nu een links midden, de PvdA. Veel linkse kiezers maken zich zorgen over de aantasting van verworven rechten: bezuinigingen op de zorg en de verzorgingsstaat, bekorting van de WW, versoepeling van het ontslagrecht. Ze vinden dat Nederland een neoliberaal land geworden is, waar de rijken rijker worden en de armen armer.


Deze mentale kloof werd fraai geïllustreerd door een recent interview met ING-directeur Nick Jue in De Telegraaf. Jue werd uitgescholden door een medewerkster van een postkantoor die hem verweet dat zij haar baan kwijtraakte. Bij zichzelf dacht de directeur: 'Jij hebt wel elke avond met je dikke kont op de bank Goede Tijden, Slechte Tijden zitten kijken, terwijl ik iedere avond nog aan het werk ging.' De reacties op de site van De Telegraaf waren vernietigend. Wat dacht deze volgevreten manager wel niet, met zijn bonussen die hij over de rug van het gewone personeel verdiende en dan ook nog eens bij een bank die door de staat overeind gehouden moet worden?


Deze kwestie tekent ook de schaduwzijden van een meritocratie, een samenleving waarin posities worden verdeeld op basis van verdienste, niet op basis van afkomst. De oude elite kende nog een gevoel van noblesse oblige, omdat zij heel goed besefte dat zij haar positie aan het toeval van de geboorte in een vooraanstaand gezin dankte. Maar waarom zou een vertegenwoordiger van de nieuwe elite, zoals Nick Jue, zich bekommeren om de mensen die het minder getroffen hebben? Hij heeft er toch hard voor gewerkt? Elke avond zelfs! De meritocratie is wreed voor de mensen met minder talent, die blij zijn dat ze elke dag achter het loket mogen zitten in een postkantoor. Op een dag komt er een lompe directeur die het tapijt onder je voeten wegtrekt. Eigen schuld, dan had je jezelf maar moeten ontwikkelen, zodat je kunt inspelen op de eisen van een steeds flexibeler arbeidsmarkt.


Paradoxaal genoeg heeft een neoliberale denkwijze autoritaire trekjes, die treffend werden gepersonifieerd door recente Zomergast Ben Verwaayen. Een 'mensenmens' naar eigen zeggen, die het beste met ons voor heeft. Maar dan moeten we wel naar hem luisteren. Harder werken en verworven rechten opgeven. Dat offers brengen geldt natuurlijk niet voor mensen als Verwaayen zelf. Wie belangrijk is voor de economie moet juist extra worden beloond. Onrechtvaardig? Tja, dat is nu eenmaal marktwerking. Als we onze toptalenten niet koesteren, kunnen we het helemaal schudden tegen de Chinezen en de Indiërs.


Nu is het moeilijk te beweren dat Nederland een werkelijk neoliberale samenleving is. Het beeld is genuanceerd. Ook onder het kabinet-Rutte besloeg de collectieve sector ongeveer de helft van het bruto binnenlands product. De armoede is licht gestegen door de crisis, maar nog altijd aanzienlijk minder groot dan in 2000. De trend gaat in de richting van meer ongelijkheid en onzekerheid, maar de cijfers zijn minder dramatisch dan vaak gesuggereerd. De ongelijkheid in inkomens nam de afgelopen decennia iets toe, al is zij nog altijd laag vergeleken met veel andere landen, zeker in de Angelsaksische wereld. Sterk toegenomen is wel de flexibilisering van de arbeid. In 1996 was 6 procent van de werknemers zzp'er, nu bijna 10 procent. Het aantal werknemers zonder vaste aanstelling steeg van 13 naar 17 procent.


Mensen leven echter niet in een statistische, maar in een symbolische wereld. Vaak wordt het beeld bepaald door de uitersten: de zakkenvullende directeur versus de postbode, vervangen door drie flexwerkers die voor een habbekrats hun ronde lopen.


De onvrede bij burgers wordt ook sterk aangewakkerd door de erfenis van Paars uit de jaren negentig: de privatisering, verzelfstandiging en marktwerking in de publieke dienstverlening. Die is op een fiasco uitgelopen, gesymboliseerd door woningcorporatie Vestia, die bijna ten onder ging aan fraude en speculatie, terwijl de top een vorstelijk salaris opstreek. Nu worden renovaties uitgesteld en moeten bewoners meer huur betalen.


Natuurlijk, ook (semi-) staatsbedrijven kunnen log en bureaucratisch zijn. Maar in de publieke dienstverlening is iets gebeurd dat veel ernstiger is dan een gebrekkige uitvoeringspraktijk: het publieke ethos is verloren gegaan. Scholen, ziekenhuizen en woningcorporaties horen symbolen van het algemeen belang te zijn, geen megalomane pseudobedrijven die naar glamour en schaalvergroting streven, niet in de laatste plaats omdat het salaris van de top daardoor verhoogd kan worden. Een neo-Paars zou in elk geval deze puinhoop van Paars moeten opruimen.


De afgelopen twintig jaar kregen falende elites ruim baan, terwijl de zwakste burgers streng werden toegesproken. Om de kloof tussen links en rechts te overbruggen, zou een nieuw kabinet nu strenger moeten zijn voor de elites en meer empathie met kwetsbare burgers moeten tonen. Waarom zou bijvoorbeeld het ontslagrecht versoepeld moeten worden in een land met een relatief lage werkloosheid? Terecht vrezen veel mensen dat het alleen maar makkelijker zal worden om oudere werknemers te lozen. Iedereen kan zien dat ze vervolgens nergens meer aan de slag komen. Als dan ook nog eens de WW wordt bekort, belanden mensen die hun hele leven hebben gewerkt binnen de kortste keren in de bijstand.


Het vorige Paars zat te ver rechts van het midden. Neo-Paars moet beter mikken.


Je kunt de vraag stellen: is het nodig de kloof te overbruggen door een nieuw midden te vinden? Politiek is toch strijd, geen zoetsappige consensus? 'Conflict is de motor van verandering', zoals de Britse socioloog Ralf Dahrendorf schreef. Maar links noch rechts heeft de electorale slagkracht om een solide meerderheid te verwerven. Het kabinet-Rutte leek prima te passen in de tijdgeest, een kabinet dat opkwam voor de ongebonden, hardwerkende, zelfverzekerde no-nonsenseburger. Maar zelfs met gedoogsteun van de PVV had Rutte slechts een minimale meerderheid. Woensdag scoorde de combinatie VVD, CDA en PVV nog lager. Een linkse meerderheid is al even onhaalbaar.


Bovendien zit de harde kern van maatschappelijk onbehagen bij lager opgeleiden. Het is onwenselijk dat het vertrouwen in de politiek geconcentreerd is bij hoger opgeleiden, terwijl lager opgeleiden vinden dat hun belangen onvoldoende worden behartigd.


Versterking van de flanken

Dat PvdA en VVD voor een uitermate lastige opgave staan, is al duidelijk. In een middencoalitie is het voor de afzonderlijke partijen altijd al moeilijk hun eigen profiel te bewaren. Misschien zou Diederik Samsom vanuit de Tweede Kamer kunnen opereren, zoals VVD-leider Bolkestein destijds met veel succes deed.


Maar er is meer. Paars regeerde in ongekende voorspoed, neo-Paars in een crisis die pijnlijke bezuinigingen onvermijdelijk maakt. De paarse jaren legden bovendien de basis voor een aanzienlijke versterking van de politieke flanken. SP en PVV hebben woensdag een gevoelige dreun gekregen, maar ze hebben met elk vijftien zetels nog altijd een flinke basis. Ze staan klaar om te profiteren van de moeilijkheden waarmee een middencoalitie ongetwijfeld geconfronteerd zal worden. Als neo-Paars de fouten van Paars herhaalt, door een eenzijdige oriëntatie op de markt, verliest de PvdA haar winst weer aan de SP. Maar als neo-Paars te veel naar links buigt, zal de PVV in het gat op rechts duiken.


Minder zichtbaar is de groep die woensdag niet heeft gestemd. Die zal niet ineens tevreden thuis zitten. Gedesillusioneerd en bitter, dat is waarschijnlijker. Dit is dus de gigantische opgave voor neo-Paars: de fouten van zijn paarse voorlopers herstellen en een verbindend programma voor Nederland ontwikkelen, terwijl het tegelijkertijd wordt bedreigd door economische rampspoed, politieke roofdieren en maatschappelijk chagrijn dat groter blijft dan nu misschien wordt vermoed door diegenen in de elite die al te snel opgelucht ademhalen door de verkiezingsuitslag. Het zal nog een hele klus worden het midden ook echt te vinden.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden