Moeder Teresa past uitstekend tussen de heiligen

De ene kant: Moeder Teresa's heiligverklaring is omstreden.
De andere kant: Andere heiligverklaarden hebben evenmin een smetteloze reputatie.

Beeld Carolyn Risdale

'Een fanaticus, een fundamentalist en een fraudeur.' De Brits-Amerikaanse criticus Christopher Hitchens had weinig goeds te zeggen over Moeder Teresa, die dertien jaar na haar dood nu officieel heilig is verklaard.

Hij was niet de enige die de barmhartigheid van de Albanese non, die abortus 'de grootste bedreiging voor de wereldvrede' noemde, ter discussie stelde. In een studie van Canadese onderzoekers uit 2013 komt Moeder Teresa naar voren als een dubieuze figuur die geobsedeerd was door lijden en heulde met dictators. 'Een schijnheilige', noemde voormalig priester Anton Mullink haar deze week in NRC Handelsblad. 'Icoon van het neokolonialisme', was het oordeel van August Hans den Boef in de Volkskrant.

Toch is ze door paus Franciscus bijgezet in de galerij der heiligen. Opmerkelijk? Nee hoor. Sterker nog, ze past uitstekend tussen deze heiligen die ook geen smetteloze reputatie hebben.

In De andere kant wordt wekelijks een actuele kwestie ondersteboven gehouden of binnenstebuiten gekeerd.

Padre Pio

Pio van Pietrelcina is veruit de geliefdste heilige van Italië. De kapucijner pater is vooral bekend om de stigmata, onverklaarbare kruisigingswonden, waaraan hij tot zijn dood in 1968 leed.

Nu zijn mirakelen, die noodzakelijk zijn om heilig verklaard te worden, altijd discutabel voor wie er niet in gelooft, maar ook de kerk was niet overtuigd van de bovennatuurlijke oorzaak van de wonden van Pio. Naar verluidt zag het Vaticaan de pater als een 'automutilerende psychopaat', die zelf met spijkers zijn handen toetakelde en met vrouwelijke kerkgangers rotzooide. Uiteindelijk kon de kerk niet om zijn populariteit heen en sinds 2002 mag Pater Pio zich onder de heiligen scharen.

Het laatste woord over de echtheid van zijn stigmata is daarmee nog niet gezegd. De Italiaanse historicus Sergio Luzzatto duikelde recentelijk uit het archief van het Vaticaan bewijs op dat Pio in het geheim bijtende stoffen had besteld, vermoedelijk om zijn wonden open te houden. Niet dat Padre Pio's imago eronder lijdt: de plaats waar zijn lichaam ligt opgebaard is nog altijd een drukbezocht bedevaartsoord.

Het opgebaarde lichaam van Padre PioBeeld epa

Josemaría Escrivá

Het door de heilige Josemaría Escrivá opgerichte Opus Dei is vooral bekend door bestseller De Da Vinci Code, waarin de conservatieve katholieke organisatie wordt neergezet als een op macht beluste, moorddadige sekte. Schrijver Dan Brown erkende dat hij maar wat uit zijn duim had gezogen, maar zijn portrettering raakt wel aan de omstreden reputatie van Opus Dei, gekenmerkt door beschuldigingen van politieke infiltratie en verhalen over zelfkastijding en hersenspoeling.

Het meest belastend is misschien wel de link met het Franco-regime, dat meerdere Opus Dei-ministers telde. Onder de Spaanse dictator bloeide het clubje op tot een invloedrijke beweging. Die associatie met het fascisme wordt nu ontkend. Opus Dei zegt apolitiek te zijn.

Beeld van de heilige Josemaría Escrivá in VaticaanstadBeeld epa

Die politieke neutraliteit gaat er niet bij iedereen in. 'Opus Dei bevindt zich heel duidelijk aan de rechterkant van het politieke spectrum', aldus Mathilde van Dijk, universitair docent geschiedenis van het christendom aan de Rijksuniversiteit Groningen. 'Het is een heel elitaire organisatie die werft onder de hogere kringen.'

Opmerkelijk is ook de snelheid waarmee de heiligverklaring van Escrivá in 2002 tot stand kwam. 'Een lachertje', noemt emeritus hoogleraar filosofie Etienne Vermeersch het proces van canonisatie, dat onder paus Johannes Paulus II werd vergemakkelijkt. Onder andere door afschaffing van de 'advocaat van de duivel', die als taak had bewijs te verzamelen in het nadeel van de kandidaat-heilige.

Junípero Serra

De huidige paus Franciscus heeft naast Moeder Teresa nog een discutabele heiligverklaring op zijn naam staan. Vorig jaar canoniseerde hij de missionaris Junípero Serra, die in de 18de eeuw in Californië de eerste zendingsposten stichtte met als doel de inheemse bevolking te 'verlossen'. Met de zweep, als het moest.

Dat Serra lijfstraffen gebruikte wordt niet ontkend, maar wordt geplaatst in de geest van die tijd. 'Missiewerk is nooit de uitkomst van een perfect gepland programma of een duidelijke handleiding', verklaarde Franciscus.

Vanuit de kerk wordt benadrukt dat Serra het juist ook opnam voor de inheemse Amerikanen. Die hebben daar geen boodschap aan. 'Serra leidde ons niet naar het christendom, hij legde het ons op', zei Amerikaanse literatuurprofessor Deborah Miranda vorig jaar tegen The New York Times. 'Hij veroorzaakte onvoorstelbare schade aan een hele cultuur.'

Paus Franciscus bij een standbeeld van Junípero Serra in Washington D.C.Beeld epa

Pedro Arbués

Nog een heilige met het bloed van de zendingsdrang aan zijn handen is Pedro Arbués. Hij diende in de 15de eeuw de Spaanse Inquisitie onder Tomás de Torquemada, een van de beruchtste ketterjagers uit die tijd. Torquemada en zijn inquisiteurs hadden het vooral gemunt op joden die na hun doop toch stiekem vasthielden aan hun oude, 'heidense' gebruiken. In het beste geval moesten die het land uit, in het slechtste geval eindigden ze op de brandstapel.

'Een heilige treedt altijd op in zijn eigen tijd', zegt Mathilde van Dijk. 'En antisemitisme was lange tijd heel vanzelfsprekend.' Maar niet voor iedereen: Arbués werd vermoord door enkele machtige joodse vijanden.

Paus Pius IX

Er is maar één paus die iemand als Arbués heilig verklaard kon hebben, schreef journalist Gary Wills in 2001 in The New York Times, en dat is Pius IX. Geen heilige, maar hij werd in 2000 wel zalig verklaard door Johannes Paulus II, wat in principe betekent dat hij formeel slechts één wonder verwijderd is van canonisatie.

Het antisemitisme van de 19de-eeuwse paus, die joden met honden vergeleek, is uitgebreid gedocumenteerd. 'Een misdadiger', noemt Etienne Vermeersch hem. Zeer omstreden is de ontvoering - of 'redding', zoals dat toen heette - van een joods jongetje dat op zesjarige leeftijd op pauselijk bevel werd weggehaald bij zijn ouders en opgeleid tot priester.

'Heiligheid is iets anders dan volmaaktheid', verklaart Paul van Geest, hoogleraar kerkgeschiedenis aan Tilburg University, de canonisering van omstreden heiligen. In de volksmond staat het woord 'heilig' gelijk aan vlekkeloosheid, maar dat is niet waar het om gaat, beaamt ook Mathilde van Dijk. 'Goedheid is niet essentieel. Essentieel is dat de heilige een bijzondere band heeft met god.' Van Geest: 'Er is geen zonde die niet door een heilige is begaan. Heiligen zijn uiteindelijk ook maar mensen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden