Moeder, huisvrouw, wereldkampioen

Schaatsster Atje Keulen-Deelstra liet Nederland veertig jaar geleden zien dat een huisvrouw ook buitenshuis kon meetellen. Als moeder van drie kinderen veroverde ze vier wereldtitels.

Atje Keulen-Deelstra maakte nog net mee dat haar record werd geëvenaard. Vijf dagen voordat ze op 74-jarige leeftijd overleed aan de gevolgen van een herseninfarct, en 39 jaar nadat ze op de onoverdekte kunstijsbaan van Heerenveen haar vierde wereldtitel allround won, kwam Ireen Wüst op gelijke hoogte.


Decennialang leek Keulen-Deelstra niet te achterhalen. Naast vier wereldtitels (1970, 1972, 1973 en 1974) veroverde ze drie Europese allroundtitels, een zilveren olympische medaille (1.000 meter) en twee bronzen (1.500 en 3.000 meter). Na haar laatste wereldtitel duurde het dertig jaar voordat Renate Groenewold haar opvolgde als beste allroundster.


Niet alleen de prestaties van Keulen-Deelstra waren uniek. Ze werd een nationale heldin door haar onwaarschijnlijke loopbaan. Op 16-jarige leeftijd werd ze al Fries kampioen op de kortebaan. Maar pas als 31-jarige moeder van drie kinderen en echtgenote van een boerenknecht, werd ze de schrik van de Russinnen die het schaatsen lang hadden gedomineerd.


Het had weinig gescheeld of buiten Friesland had niemand van Keulen-Deelstra gehoord. De machtige schaatsbestuurders weerden haar uit de kernploeg. Een moeder van drie jonge kinderen (3, 4 en 5 jaar) hoorde thuis te zijn en niet voor sport op reis te gaan, vonden ze in 1969. Nadat ze zich voor een buitenlands trainingskamp had geplaatst, moest ze uit de krant vernemen dat ze niet mee mocht. 'Ik was zo boos dat ik nooit meer wilde schaatsen.'


Haar echtgenoot Jelle Keulen weerhield haar van dat besluit. Een jaar later nam ze al wraak door zich te presenteren als opvolgster van Stien Baas-Kaiser, in 1967 de eerste Nederlandse wereldkampioene allround. Ze liet Nederland zien dat huisvrouwen ook buitenshuis meetelden.


Gejankt

Tot haar verdriet waardeerde lang niet iedereen haar onafhankelijkheid. In 1999 vertelde ze de Volkskrant dat ze had gejankt om brieven waarin werd gesuggereerd dat ze haar eigenlijke taak verwaarloosde. Ze had er een bewaard. 'Het is sportverdwazing om zo door te gaan. U heeft een mooie taak thuis bij uw man en kinderen, daar is werk genoeg', schreef een vrouw uit Dokkum.


Ze liet zich niet weerhouden door de kritiek. Ze wist dat haar man of schoonmoeder op de kinderen paste als zij schaafde aan de matige bochtentechniek die ze had overgehouden aan de kortebaan (alleen rechtuit).


Keulen-Deelstra had het geluk dat in 1967 in Heerenveen de derde kunstijsbaan van Nederland was aangelegd. Ze kon de baan met de bus bereiken en was niet langer afhankelijk van koud winterweer om te kunnen trainen. Kunstijs is een belangrijke verklaring voor het succes van Nederlandse schaatsers.


Om geld was het schaatsen haar niet te doen (de dagvergoeding van de KNSB bedroeg 15 gulden). Maar haar loopbaan leverde meer op dan medailles. Na haar eerste wereldtitel werd ze gebeld door haar man, die vertelde dat lokale ondernemers haar een auto cadeau wilden doen. Ze vonden dat een kampioene niet met de bus naar de ijsbaan behoorde te gaan. Keulen-Deelstra moest er niets van hebben. Een auto kostte geld en ze had geen rijbewijs. Ze had wel een goede wasmachine nodig en een eettafel met zes stoelen. Hoewel haar echtgenoot het verzoek overbracht, kregen ze een oranje Volkswagen Kever. Haar rijbewijs en de kosten voor het eerste jaar werden ook betaald.


Haar faam speelde een doorslaggevende rol toen haar echtgenoot, ook wel bekend als 'meneer Deelstra', een melkveehouderij wilde beginnen. Hij kwam bij een ruilverkaveling hoger op de wachtlijst door haar prestaties.


Keulen-Deelstra werd geregeld benaderd door de vrouwenbeweging, die haar als een rolmodel zag door haar keuze voor eigen loopbaan. Maar van 'rooie vrouwen' moest ze weinig hebben. Ze hield er niet van op de voorgrond te treden. Tot ze bekend werd sprak ze alleen Fries.


'Us Atje' (onze Atje) stopte in 1974, als 35-jarige, met langebaanwedstrijden, hoewel ze zich sterk genoeg voelde om twee jaar later olympisch goud te winnen. Haar kinderen hadden aandacht nodig, oordeelde ze.


Schaatsen bleef haar boeien. Ze stortte zich op de marathon en volbracht driemaal de Elfstedentocht. Ook klaagde ze geregeld over de zwakke mentaliteit van haar opvolgsters. Totdat Groenewold en Wüst zich aandienden. 'Het is geweldig van Wüst', zei ze afgelopen week over de evenaring van het record dat haar 39 jaar lang alleen had toebehoord.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden