Modernist werd gretig nagevolgd

'Maar wáárom is dit dan zo bijzonder?' vraagt een bezoeker van het Groninger museum aan de rondleidster. Het groepje staat voor de knoestige landschappen en naakten op de tentoonstelling 'Jan Wiegers (1893-1959)'....

Groningen is trots op zijn 'eigen' kunst. Althans, achteraf. Want toen ze rond 1925 hun werk tentoonstelden, werden Jan Wiegers en de andere leden van de Groningse kunstenaarsvereniging De Ploeg weggehoond. Nu leveren ze fikse prijzen op, en staan garant voor een goed bezocht museum.

Deze herwaardering dateert van de laatste jaren, en vooral directeur Kees van Twist maakte het tot een actief onderdeel van het beleid. Het Groninger Museum bouwde in eerdere decennia wel een flinke Ploegcollectie op, maar deed er weinig mee.

De opmars van De Ploeg werd vorige week bevestigd door de opening van een apart 'Ploegpaviljoen' in het Groninger Museum. De Ploeg, begrijpt de bezoeker bij binnenkomst tussen de felle zuurstokroze muren, is hip geworden. Daarnaast gaat het museum samen met de Rijksuniversiteit Groningen meer onderzoek doen naar De Ploeg.

Ook deze eerste overzichtstentoonstelling over Jan Wiegers, één van de oprichters en voormannen van De Ploeg, ontstond dankzij nieuw onderzoek. Toch duurt het even voordat duidelijk wordt wat Wiegers nu zo bijzonder maakt. Eerst zie je gewoon een schilder die de grote Duitse kunstenaar Ernst Ludwig Kirchner imiteert. Wiegers raakte bevriend met Kirchner in het Zwitserse kuuroord Davos, waar hij in 1920 wegens tbc verbleef. Hij nam diens nerveuze kleurstreken over, en schilderde dezelfde Zwitserse landschappen en vierkante koppen van een gezelschap bohémiens.

Jammer dat niet ook wat 'geaccepteerd' modernisme uit die dagen te zien is. Want juist dan is te begrijpen dat de jonge Wiegers met zijn brutale Kirchner-stijl een artistieke revolutie in Nederland teweeg bracht. De traditionele, academische schilderkunst overheerste, en het modernisme dat er was, was gericht op Frankrijk. Een Nederlands expressionist schilderde als Kees van Dongen, zacht en beschouwend.

Met een besef van dat revolutionaire gevoel bekijk je deze werken anders. Vooral van de etsen en houtdrukken spat de experimenteerdrift af. Hier heeft iemand eindelijk de taal gevonden waarmee hij verhalen kan vertellen die al jaren in hem borrelen. En die taal was nieuw in Nederland: woest, knokig en direct.

De jonge Wiegers was meer dan een epigoon van Kirchner. Na zijn jaar in Davos ontwikkelde hij zijn eigen stijl. Hij schilderde wilder en vrolijker, en hij paste het bonkige Duitse expressionisme toe op het Groningse leven. Twee mannen in de sneeuw komend uit een café aan het Boterdiep (1924), of Blauwborgje (1923) legde hij met dezelfde toets vast als Parijse nachten of Zwitserse bergen. Nooit eerder was het Nederlandse landschap neergezet alsof het een kindertekening betrof. En nooit eerder werden Groningse naaktmodellen afgebeeld als in een verwarde droom: zoals Zittend naakt (1924) met haar groene buik, felroze borsten, en geel gezicht.

Wiegers werd gretig nagevolgd door andere Ploegschilders. En ondanks veel kritiek moeten het mooie tijden zijn geweest. Het rijtje portretten van Ploegleden - Hendrik Werkman, Johan Dijkstra en Jan Altink - roept zelfs iets op van het samenzweerderige sfeertje dat onder hen heerste: in ruwe groene en rode verfstreken geschilderd, samen tegen de Nederlandse kunstwereld.

Wiegers' wilde artistieke zoektocht eindigt midden jaren dertig, als hij in Amsterdam gaat wonen. Als na de oorlog het Nederlandse kunstklimaat experimenteler wordt, groeit de waardering voor Wiegers als belangrijk modernist. En wéér verandert zijn stijl. Hij grijpt terug op het expressionisme, maar is nu helderder, bijna decoratief, en plukt elementen uit het werk van schilders als Matisse en de Japanse prentkunst.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden