Moderne apartheid Column Marcel van Dam

MARCEL VAN DAM

'Laagopgeleide steeds ongezonder' was de opening van de Volkskrant jongstleden dinsdag. Het is een zeldzaam verschijnsel in de hedendaagse journalistiek dat op een prominente manier aandacht wordt besteed aan de positie van laagopgeleiden. Ik vermoed dat we dat openingsartikel danken aan de primeur die de Raad voor Volksgezondheid en Zorg aan de krant gunde over het rapport dat de Raad dinsdagmiddag presenteerde over de toenemende gezondheidsverschillen tussen laag- en hoogopgeleiden. Ik ben er niet minder blij om.

Het is een diepe schande dat laagopgeleiden twintig jaar korter gezond kunnen leven dan hoger opgeleiden. Al veel langer is bekend dat de sociaal-economische gezondheidsverschillen tussen rijk en arm toenemen. Tien jaar geleden bracht een breed samengestelde commissie onder voorzitterschap van CDA-professor Albeda met prominente VVD'ers als prof. L. Ginjaar en prof. H. Dupuis als lid, een reeks rapporten uit over de onrustbarende gezondheidsverschillen tussen laag- en hoogopgeleiden en wat er kan worden gedaan om die verschillen te verkleinen.

Die commissie constateerde dat het al te simpel was om die verschillen te herleiden tot slechte leefgewoonten van laagopgeleiden en dat het hun eigen verantwoordelijkheid is daar een eind aan te maken, zoals het huidige kabinet verkondigt. Volgens de commissie 'wordt het individuele gedrag gevormd onder invloed van allerlei factoren waar het individu nauwelijks invloed op heeft. Voorbeelden daarvan zijn een laag inkomen, werkloosheid, sociale druk en gedeelde opvattingen'. Om de verantwoordelijkheid daarvoor bij het individu te leggen noemde de commissie 'blaming the victim'.

Nog maar tien jaar geleden zetten die prominente CDA- en VVD-politici hun handtekening onder de volgende tekst: 'Bovendien zal een deel van de bestaande gezondheidsverschillen waarschijnlijk alleen kunnen verdwijnen na fundamentele veranderingen in de sociaal-economische structuur van onze maatschappij (denk aan verschillen die voortkomen uit ongelijkheid van inkomen).' De commissie pleitte daarom onder andere voor het 'verkleinen van verschillen in opleiding, inkomen en andere sociaal-economische factoren'.

De kracht van het rapport-Albeda was dat het probleem werd benaderd vanuit een integrale visie op de positie van de laagopgeleiden. Die positie is steeds zwakker geworden. De kloof tussen laagopgeleiden en de rest van de bevolking wordt steeds groter. De Franse socioloog Bourdieu spreekt van een nieuwe apartheid, gebaseerd op een verschil in vaardigheden van mensen, waarvan intelligentie de belangrijkste is. Laagopgeleiden doen al sinds 1980 niet meer mee aan de gemiddelde welvaartsstijging.

Dat achterblijven is bij ons onder andere het gevolg van een absurd criterium om armoede te meten, de 'lage inkomensgrens'. Iemand die nu minder koopkracht heeft dan iemand die in 1979 in de bijstand zat, wordt als arm beschouwd. Die definitie leidt ertoe dat het aantal armen afneemt naarmate de koopkracht van de laagste inkomens daalt. Immers: hoe lager het inkomen, des te minder mensen er last van hebben. Als het minimuminkomen en de daaraan gekoppelde uitkeringen worden afgeschaft zijn er volgens die definitie geen armen meer. Hoera!

Een op de zeven kinderen groeit op in een risicogezin. Dat zijn gezinnen met laagopgeleide ouders met een laag inkomen die vaak zelf een beroerde jeugd hebben gehad. Ze hebben problemen met drank, drugs, justitie en psychische stoornissen. Ze leven dikwijls in een isolement. Ouders die zelf probleemkind waren, hebben zelf vaak ook weer probleemkinderen. Wat mensen missen, kunnen ze nu eenmaal niet aan hun kinderen doorgeven en ze kunnen ook geen omgeving creëren die dat compenseert. Er zijn weinig analfabeten met een boekenkast.

Kinderen van ouders die roken, te veel eten en drinken of drugs gebruiken, hebben grote kans dat ook te gaan doen. Het idee dat deze mensen zichzelf aan de haren uit het moeras kunnen trekken, is een illusie. Eigenschappen als ambitie, eigen verantwoordelijkheid en wilskracht zijn onderontwikkeld. Niemand kan aan knoppen draaien die ontbreken. De boodschap die deze mensen steeds krijgen is dat ze falen en profiteren van anderen. Ze hebben zich te gedragen naar de maatstaven van de middenklasse, wat ze niet kunnen. In 1887 veranderde een parlementaire enquête naar kinderarbeid het sociale gezicht van Nederland. Wordt het geen tijd voor een parlementaire enquête naar de nieuwe apartheid?

www.vk.nl/MarcelvanDam

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden