Model- decor

Het nieuwe datingprogramma voor eilandbewoners van Net 5 past in een lange traditie. Waarom is televisie zo verzot op de Wadden?

Aant-Durk woont op Vlieland. Hij is 31 jaar, gids en 'visserman'. Dankzij de korte biografie die van hem werd vrijgegeven weten we verder dat hij een 'blonde krullenkop' is die op het hele eiland bekend is.


Aant-Durk is een van de vier mannen die op zoek zijn naar een vrouw en daarbij hulp krijgen van Net 5. Het datingprogramma heet Eilandgasten op zoek naar de liefde. Vorige week werd de eerste aflevering uitgezonden.


In deze versie van Boer zoekt vrouw heeft de boer plaatsgemaakt voor een eilander. Het is een kopie van een kopie. SBS liet begin dit jaar in De Speld in de hooiberg al een boer op Texel een vrouw kiezen, uit een overigens ruim aanbod (twaalf).


De vier mannen in Eilandgasten op zoek naar de liefde voldoen keurig aan de meeste clichés. Ze zijn geen ambtenaar of drogist, maar visserman of kok of ze werken in een familiebedrijf. 'Ruwe bolsters', noemt Net 5 de mannen niet voor niets, en 'stoere vrijgezellen'. Potentiële geliefden moeten 'avontuurlijk zijn ingesteld'.


Roy, die op Terschelling woont, valt wat uit de toon. Hij organiseert, lekker ruig, rondritten. Daar staat tegenover dat hij huiselijk is, een 'gezelligheidsdier' zelfs. Bij zo'n woord zie je de metershoge golven niet meteen het strand overspoelen of de wind op de blanke top der duinen beuken.


Al decennialang hebben de Waddeneilanden een onweerstaanbare aantrekkingskracht op film- en televisiemakers. Het zal de ruigheid en de natuur zijn. De zee. Het strand. De veerboot ook. De afgesloten gemeenschap met hier en daar een groot geheim.


Bij de eerste beelden ruik je de zee. De wind loeit. Als de zon schijnt, wat ook voorkomt, hangt liefde in de lucht. Aan de Waddeneilanden kleeft iets bijzonders, is de aanname. Eerder dit jaar interviewde Sofie van den Enk in het KRO-programma Eilanders reizigers op veerboten.


In meer dan twee dozijn films en tv-series - fictie en non-fictie - vormen de Waddeneilanden geheel of gedeeltelijk het decor. Sil de Strandjutter (1976, Terschelling) en Dokter Deen (2012, Vlieland), zijn de twee grenspalen van het genre.


Asing Walthaus, redacteur kunst en cultuur bij de Leeuwarder Courant, hield vorig jaar op Ameland een lezing over het thema Film & Eilanden. Niet alleen vanwege zijn liefde voor film was hij daar zeer geschikt voor; Walthaus bracht ook een groot deel van zijn jeugd door op Ameland, in Hollum.


De rode draad die bijna alle producties verbindt, is de besloten gemeenschap. Walthaus: 'Eilandbewoners voelen een sterke verbondenheid en wanen zich bijzonder. Ze maken deel uit van een mystieke eenheid die aan de grond is verbonden. Film- en tv-makers benadrukken dat.'


Jazeker, zegt Walthaus, het beeld is geromantiseerd. 'Het is een mythe. Het gevoel op de eilanden bestaat óók omdat iedereen wil en vindt dat het bestaat. Hetzelfde zie je in kleine dorpen. Als iedereen het maar vaak genoeg zegt, bestaat het.'


Nog twee kenmerken, volgens Walthaus: 'Er duikt altijd wel ergens een ruig type op. En er wordt door de makers optimaal gebruik gemaakt van de romantiek van de kust. De strijd tegen het water krijg je er gratis bij, ook als er helemaal geen dreiging is.'


Regisseur Steven de Jong (De schippers van de Kameleon, De Hel van '63) herkent het beeld. Drie jaar geleden maakte hij op Ameland Penny's Shadow, een familiefilm waarin paarden een belangrijke rol spelen en het eiland in al zijn facetten wordt getoond.


'Eilandbewoners staan een beetje boven de wet. Het is iets dat ze met z'n allen creëren. Het geeft ze een gevoel van vrijheid. Op Ameland krijg je geen bekeuring als je zonder gordel rijdt. Als je daar filmt voel je niet het juk van de regeltjes op je schouders drukken.'


Edwin de Vries, acteur en scenarioschrijver van onder meer Dokter Deen, voelt om een andere reden de aantrekkingskracht van de kleine gemeenschap. 'Wat we zien, is klein Nederland. Het is een soort microkosmos. Dramaturgisch is het zeer interessant om daar een film of tv-serie te situeren.'


Zijn vrouw, Monique van de Ven, speelt in Dokter Deen de rol van een huisarts op Vlieland. De Vries bedacht de serie al jaren geleden. Critici waren niet erg enthousiast over de acteerprestaties en de verhaallijnen, maar de kijkcijfers waren voortreffelijk.


Nostalgie is volgens De Vries een van de pijlers van het succes. 'De beelden doen de oudere kijkers denken aan hun jeugd, aan de tijd dat het rustig en lieflijk was en er bijna geen auto's reden. Vlieland is leeg en rustig.'


En het strand en de zee natuurlijk. 'Het strand is ongeacht het weer aanlokkelijk. En dan heb je ook die enorme zee nog.'


In het rijke aanbod neemt Sil de Strandjutter een centrale plaats in. Talloze elementen uit de televisieserie die regisseur Bob Löwenstein en Willy van Hemert halverwege de jaren zeventig op Terschelling maakten voor de NCRV, zouden in latere producties terugkeren.


In Sil de Strandjutter beproeven zware stormen de gemeenschap op Terschelling keer op keer. Sil Droeviger (de Belg Jan Decleir) is de karakteristieke hoofdpersoon, het ruige type, boer en (natuurlijk) strandjutter. Op een dag redt hij het leven van een Zweeds meisje, Lobke.


Nog steeds pronkt Terschelling met de televisieserie, zoals Vlieland probeert te profiteren van Dokter Deen en Ameland van Penny's Shadow. Het boek van Cor Bruijn uit 1940 is op Terschelling overal verkrijgbaar. Volgens Walthaus wordt de serie nog steeds elk jaar in het dorpshuis vertoond.


Ook Edwin de Vries merkte dat Sil Droeviger en diens stiefdochter Lobke nog niet zijn vergeten. Hij is 22 jaar getrouwd met de vrouw die Lobke speelde, Monique van de Ven. Het echtpaar heeft sinds 2004 een huis op Vlieland. 'Wat doet Lobke van Zweden hier, zei iemand ooit tegen haar.'


De loopbaan van Monique van de Ven is onlosmakelijk - en volgens De Vries 'min of meer toevallig' - met de Waddeneilanden verbonden. Twintig jaar was ze toen ze voor opnamen van Turks Fruit op Texel verbleef.


Als regisseur van Zomerhitte, een film die sommigen zich zullen herinneren vanwege een masturbatiescène van Sophie Hilbrand en ook gebaseerd op een boek van Jan Wolkers, keerde ze in 2008 op Texel terug.


Haar liefde voor de eilanden, en vooral Vlieland, is onvoorwaardelijk. 'Niets kan op tegen het eilandgevoel, een intens gevoel van vrijheid', zei Van de Ven in een interview met het tijdschrift Over 't Wad. Samengevat: 'Het eiland is vooral dat alles mag en niets moet.'


Velen volgden haar. Voor zijn lezing stelde de Friese journalist Asing Walthaus een lange lijst op, met onverwachte ontdekkingen en lang vergeten films en series, Het Geheim van Vredenhof (1983) bijvoorbeeld. De jeugdserie werd opgenomen op Schiermonnikoog. Het meest verrassend is de naam van de schrijver. Wibo van de Linde was destijds een journalistiek kopstuk van de TROS.


Het meest populaire eiland is Ameland. Walthaus noemt Stroop, een film van een destijds onbekende student waarin pannekoekenhuis Onder de Vuurtoren centraal staat. Later zou Joram Lürsen succes hebben met Alles is liefde en Alles is familie. 'Hij had die film ook in Amsterdam op kunnen nemen, daar zijn ook genoeg pannekoekenhuizen, maar hij had kennelijk zin om het op de Wadden te doen.'


Tot twee maal toe kreeg Ameland filmregisseur Wim Verstappen met een crew op bezoek, voor de films Dakota (1974) en De Ratelrat (1987). Ook Steven de Jong heeft plannen om er, na Penny's Shadow, een nieuwe (kinder)film op te nemen. Het gaat om een film in de reeks van Snuf de Hond. 'Ik wil heel graag terug naar Ameland.'


Wat het filmen op het eiland volgens De Jong zo aantrekkelijk maakte, was het enthousiasme van de bevolking. 'Het is een gesloten gemeenschap, met eigen wetjes. Als de mensen erachter staan, kan alles, dan krijg je er een bepaalde sfeer bij cadeau. Het is moeilijk te definiëren wat voor sfeer, maar het heeft veel te maken met saamhorigheid, met een gezamenlijk doel.'


Edwin de Vries heeft met Dokter Deen soortgelijke ervaringen op Vlieland, het eiland waar hij en zijn vrouw vaak verblijven. Lachend: 'De verhalen spelen zich niet voor niets op Vlieland af.'


Op het eiland oogstte de serie vorig jaar niet alleen waardering. 'Vlieland herkent zich niet in Dokter Deen', was de kop boven een artikel in de Leeuwarder Courant van 13 maart.


Een zelfdoding in van de afleveringen had op het eiland tot verontwaardigde reacties geleid omdat het leek op een gebeurtenis die ooit werkelijk op Vlieland had plaatsgevonden. Dokter Deen, de echte, voelde zich zelfs gedwongen in weekblad De Vliezier uit te leggen dat hij niet had meegewerkt aan het script. De Vries: 'Ik had geen schuld, want ik wist niets van die zelfdoding, maar ik vond het heel vervelend.'


Net zo spraakmakend - maar aanmerkelijk grappiger - was de reactie van de eilanders op een andere geruchtmakende (en verzonnen) kwestie. In een van de afleveringen van Dokter Deen bleek het halve eiland een soa te hebben opgelopen, chlamydia.


Het was het gevolg van de nogal vrije seksuele moraal van een politieagente in combinatie met de vondst van een partij gejutte, lekke condooms. Veel Vlielanders namen aanstoot aan de vondst van scriptschrijver De Vries.


'De mensen houden schijn en werkelijkheid niet altijd uit elkaar. Ze reageerden een beetje zoals het publiek dat lang geleden bij de uitgang van de schouwburg de schurk stond op te wachten.'


Dokter Deen

( 2012, Vlieland)


Met Monique van de Ven als huisarts Maria Deen en rollen voor Pleuni Touw, Liz Snoijink en Leopold Witte, is de tiendelige serie van Omroep MAX een groot succes. Sommige afleveringen werden door meer dan twee miljoen mensen bekeken. In december wordt een begin gemaakt met het uitzenden van de tweede reeks. De bedenker (en schrijver) is Edwin de Vries.


Zomerhitte

( 2008, Texel)


Edwin de Vries bewerkte een novelle van Jan Wolkers tot een filmscenario. Regisseur is zijn vrouw, Monique van de Ven. De hoofdrollen zijn voor Sofie Hilbrand en Waldemar Torenstra, in zowel de film als in werkelijkheid een liefdespaar. De Volkskrant concludeerde een tikje teleurgesteld dat Zomerhitte 'ondanks de behoorlijke dosis naakt nergens Wolkeriaans woestgeil wil worden.' En over Hilbrand: 'Het moet gezegd: de nieuwe Monique van de Ven is ze niet.'


Sil de Strandjutter

( 1976, Terschelling)


De zevendelige serie werd uitgezonden door de NCRV. De samenwerking met de Belgische televisie had tot gevolg dat de hoofdrolspeler, Sil Droeviger (de Belg Jan Decleir), met een Vlaams accent sprak. Miljoenen kijkers namen het voor lief, helemaal als hij een meisje uit de golven redt en zich over haar ontfermt. Sil en Lobke (Monique van de Ven) werden twee van de bekendste tv-personages. Beroemde opmerking uit de serie: 'De zee geeft en de zee neemt.'


De Ratelrat

( 1987, Ameland)


Regisseur Wim Verstappen was twee keer op Ameland om te filmen. In Dakota (1974) vliegt piloot Dick de Boer (Kees Brusse) van Curaçao naar het mistige vliegveld van Ameland. Monique van de Ven zou een grote rol spelen, maar talloze conflicten tijdens de opnamen leidden ertoe dat zij en haar vriend, cameraman Jan de Bont, voortijdig vertrokken. Een artistiek dieptepunt bereikte Verstappen met De Ratelrat, een politiefilm uit 1987 met de rechercheurs Grijpstra en De Gier (Rijk de Gooijer en Peter Faber) die voor een onderzoek Ameland bezoeken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden