Mobiliseer de foute vrienden

Hoe kunnen we in Nederland het aantal schietpartijen terugdringen? In Boston wordt een succesvolle methode gebruikt. Daarbij roepen 'foute vrienden' elkaar tot de orde, om te voorkomen dat bendeleden collectief gestraft worden.

Pieter Hilhorst

Vorige week zondag was het weer raak. Letterlijk. Een 21 jarige man werd in Amsterdam Zuidoost doodgeschoten. Het was het veertiende schietincident dit jaar. Vorig jaar waren er 22 schietpartijen in Zuidoost. Maar ook elders wordt driftig met vuurwapens gezwaaid. Afgelopen week nog in Haarlem en in de binnenstad van Rotterdam. Veel van die daders worden wel gepakt, maar een afschrikwekkende werking gaat daar blijkbaar niet van uit.

Kosten-batenanalyse
In discussies over misdaad wordt vaak impliciet verondersteld dat criminelen rationeel handelen. Dus als de pakkans hoog is en de straf zwaar, valt de kosten-batenanalyse negatief uit en haalt iemand het wel uit zijn hoofd om naar een pistool te grijpen.
Maar bij vuurwapengeweld klopt dit niet. De pakkans is al hoog en de straffen zwaar, toch kunnen de meeste onbenullige ruzies ontaarden in een schietpartij.

Tegen Maikel S. werd afgelopen week 16 jaar geëist voor de moord op een 19-jarige jongen. Aanleiding was een ruzie tussen het slachtoffer en de vriendin van de dader. Die vriendin had bij de sigarettencounter van de Albert Heijn geen blikje willen afrekenen. Waar is hier de kosten-batenanalyse?

Gangsters
Of wat dacht u van de schietpartij door rappers van de Greengang? Zij hebben van dichtbij 20 schoten gelost op een auto. Ze schoten zoals gangsters in videoclips doen: de arm schuin omhoog en de hand naar beneden gedraaid. Dat ziet er stoer uit, maar richten lukt niet meer. Van de 20 schoten misten 19 het doel. Er viel één lichtgewonde. Bij de schietpartijen lijkt het te gaan om mannen die stoer doen, een opgeblazen eergevoel hebben en een kort lontje. Klassieke rationaliteit is aan hen niet besteed.

De bestrijding van de schietpartijen richt zich daarom niet op pakkans en strafmaat, maar op het voorkomen dat vuurwapens voorhanden zijn. Zo wordt er preventief gefouilleerd. Vorig jaar werden zo vijf vuurwapens van straat gehaald in Amsterdam Zuidoost. Dat is net niet niks. De Amsterdamse burgemeester Van der Laan wil een nieuwe actie, waarbij mensen hun wapens kunnen inleveren zonder angst voor vervolging. Ook dat zal het geweld op straat niet verminderen. Maar wat dan wel?

Bende
Misschien moeten we eens kijken naar de succesvolle bestrijding van moorden in Boston. In vijf jaar tijd werden daar 155 jongeren vermoord. Dader en slachtoffer hadden steeds hetzelfde profiel. Ze waren lid van een bende. In zijn boek The Regulatory Craft (Vakkundig handhaven) beschrijft Malcolm Sparrow hoe het de politie lukte om dit aantal terug te dringen. De crux van de aanpak is dat er gebruik werd gemaakt van sociale controle door foute vrienden.

Dreigement
De politie begon met het in kaart brengen van de bendes. Uiteindelijk zijn 61 bendes geïdentificeerd. Die zijn uitgenodigd bij de politie. Daar werd hen te verstaan gegeven dat het uit moest zijn met het geweld. Er werd een duidelijk dreigement aan verbonden. Als één lid van een bende een moord zou plegen, zou de politie alles uit de kast halen om niet alleen de dader, maar de hele bende aan te pakken. De politie zou in hun wijk driedubbel gaan patrouilleren. Triviale overtredingen, verkeersboetes, niet nagekomen afspraken met reclasseringsambtenaren, alles zou worden gebruikt om de bende klem te zetten.

Dit dreigement is ook waargemaakt. Twee bendes waarvan een lid zich aan moord schuldig had gemaakt, werden op deze manier aangepakt. De resultaten werden via posters publiek gemaakt. Het aantal moorden is vervolgens met 68 procent gedaald. Hier houden juist de verkeerde vrienden elkaar van het moorden af. Waarom zou zoiets niet ook in Nederland kunnen?

Groep
De politie zou duidelijk moeten maken dat als één lid van een geïdentificeerde bende of overlast gevende vriendengroep met een wapen wordt aangetroffen, de hele groep kan rekenen op extra aandacht van de politie. Ze worden dan geregeld preventief gefouilleerd, hun auto’s worden aangehouden en doorzocht. Openstaande boetes met spoed geïnd en alle inkomsten doorgepluisd.

Omstreden
Zo’n aanpak is omstreden. Het komt immers neer op een collectieve straf. Maar er is dan ook een collectief probleem. Er is nu een straatcultuur waarin domme, gewelddadige stoerheid reputatiewinst oplevert. Door de aanpak van Sparrow wordt deze sociale controle omgedraaid. Wie met een wapen zwaait, wordt dan door zijn foute vrienden tot de orde geroepen, want zij willen niet in de problemen komen omdat hun ‘mattie’ zo nodig stoer wil zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden